महत्त्वम् आध्यात्मिकरहस्यं च
आध्यात्मिकं महत्त्वं तात्त्विकभावः शाश्वतमूल्यानि च
श्रीकृष्णजन्माष्टमी सनातनधर्मस्य परमपावनं महापर्व वर्तते। भाद्रपदकृष्णपक्षस्य अष्टमीतिथौ रोहिणीनक्षत्रे निशीथकाले भगवतः श्रीकृष्णस्य प्राकट्यम् अभवत्। अस्मिन् दिने सर्वे भक्ताः उपवासं विधाय निशीथे भगवतः पञ्चामृताभिषेकं नीराजनं च कुर्वन्ति।
धर्मसंस्थापनम्, निष्कामकर्मयोगस्य अमरसन्देशः, भगवत्प्रेमभक्तेः प्राप्तिश्च अस्य पावनपर्वणः प्रमुखं रहस्यम् अस्ति।
पौराणिकी कथा प्रसङ्गश्च
शास्त्रेषु इतिहासे च वर्णिताः पावनाः संदर्भाः
“मथुरायां कंसस्य कारागारे बन्दीभूतयोः देवकीवसुदेवयोः अष्टमपुत्ररूपेण श्रीकृष्णः प्रादुर्भूतः। वसुदेवः रात्रौ यमुनां तीर्त्वा गोकुले यशोदानन्दयोः गृहे बालकृष्णं सुरक्षितं प्रापयत्।”
प्रमुखाः विधयः अनुष्ठानानि च
क्रमशः पूजाविधिः आचरणं च
- १चरणम् १
प्रातःकाले स्नात्वा अहोरात्रोपवासस्य सङ्कल्पधारणम्।
- २चरणम् २
गृहमन्दिरं सुपुष्पैः बालकृष्णस्य दोलिकया च सुशोभनम्।
- ३चरणम् ३
श्रीमद्भगवद्गीतायाः विष्णुसहस्रनामस्य च पाठः।
- ४चरणम् ४
मध्यरात्रौ १२:०० वादने निशीथकाले शङ्खघण्टानादैः सह पञ्चामृताभिषेकः।
- ५चरणम् ५
नवनीतशर्करायाः छप्पनभोगस्य च समर्पणम्।
- ६चरणम् ६
निशीथारतीं कृत्वा चरणामृतस्वीकरणं परेद्युः सूर्योदयानन्तरं पारणं च।
प्रधानदेवता पावनाश्च मन्त्राः
भगवान् श्रीकृष्णः • कल्याणकाराः वैदिकाः पौराणिकाश्च मन्त्राः
महामन्त्रः (Maha-Mantra)
हरे कृष्ण हरे कृष्ण कृष्ण कृष्ण हरे हरे । हरे राम हरे राम राम राम हरे हरे ॥
श्रीकृष्णगायत्री (Krishna Gayatri)
ॐ देवकीनन्दनाय विद्महे वासुदेवाय धीमहि । तन्नो कृष्णः प्रचोदयात् ॥
जन्माष्टमीस्तुतिः (Janmashtami Shloka)
वसुदेवसुतं देवं कंसचाणूरमर्दनम् । देवकीपरमानन्दं कृष्णं वन्दे जगद्गुरुम् ॥
आरती स्तुतिश्च
पूजार्थं पारम्परिकी आरती स्तुतिश्च
आरती कुंजबिहारी की, श्री गिरिधर कृष्ण मुरारी की ॥ गले में बैजंती माला, बजावै मुरली मधुर बाला । श्रवण में कुण्डल झलकाला, नंद के आनंद नंदलाला । गगन सम अंग कांति काली, राधिका चमक रही आली । लतन में ठाढ़े बनमाली, भ्रमर सी अलक, कस्तूरी तिलक, चंद्र सी झलक, ललित छवि श्यामा प्यारी की ॥ श्री गिरिधर कृष्ण मुरारी की, आरती कुंजबिहारी की ॥
कनकमय मोर मुकुट बिलसै, देवता दरसन को तरसैं । गगन सों सुमन रासि बरसै, बजे मुरचंग, मधुर मृदंग, ग्वालिन संग, अतुल रति गोप कुमारी की ॥ श्री गिरिधर कृष्ण मुरारी की, आरती कुंजबिहारी की ॥
विविधक्षेत्रेषु उत्सवाः
भारते विश्वे च विशिष्टाः उत्सवपरम्पराः
श्रीकृष्णजन्मस्थाने बाङ्केबिहारीमन्दिरे च लक्षशो भक्ताः समागच्छन्ति। सर्वत्र रासलीला हरिसङ्कीर्तनं च प्रचलति।
गोविन्दाः मानवनिर्मितशिखरैः दधिभाण्डं भित्त्वा श्रीकृष्णस्य बाललीलां स्मारयन्ति।
पारम्परिकभोगः नैवेद्यं च
भक्त्या समर्पितं पवित्रं नैवेद्यम्
