२२ नवम्बर•शुक्लपक्षः त्रयोदशी

श्रीकृष्णजन्माष्टमी

श्रीकृष्णजन्माष्टमी

भगवतो विष्णोः अष्टमावतारस्य जगद्गुरोः श्रीकृष्णस्य पावनः प्रादुर्भावोत्सवः।

प्रधानदेवताभगवान् श्रीकृष्णः
वर्गःप्रधानं हिन्दूपर्व

महत्त्वम् आध्यात्मिकरहस्यं च

आध्यात्मिकं महत्त्वं तात्त्विकभावः शाश्वतमूल्यानि च

महत्त्वम् आध्यात्मिकरहस्यं च

श्रीकृष्णजन्माष्टमी सनातनधर्मस्य परमपावनं महापर्व वर्तते। भाद्रपदकृष्णपक्षस्य अष्टमीतिथौ रोहिणीनक्षत्रे निशीथकाले भगवतः श्रीकृष्णस्य प्राकट्यम् अभवत्। अस्मिन् दिने सर्वे भक्ताः उपवासं विधाय निशीथे भगवतः पञ्चामृताभिषेकं नीराजनं च कुर्वन्ति।

आध्यात्मिकं महत्त्वं तात्त्विकभावः शाश्वतमूल्यानि च

धर्मसंस्थापनम्, निष्कामकर्मयोगस्य अमरसन्देशः, भगवत्प्रेमभक्तेः प्राप्तिश्च अस्य पावनपर्वणः प्रमुखं रहस्यम् अस्ति।

पौराणिकी कथा प्रसङ्गश्च

शास्त्रेषु इतिहासे च वर्णिताः पावनाः संदर्भाः

कथासारः (मुख्यप्रसङ्गः)

“मथुरायां कंसस्य कारागारे बन्दीभूतयोः देवकीवसुदेवयोः अष्टमपुत्ररूपेण श्रीकृष्णः प्रादुर्भूतः। वसुदेवः रात्रौ यमुनां तीर्त्वा गोकुले यशोदानन्दयोः गृहे बालकृष्णं सुरक्षितं प्रापयत्।”

द्वापरयुगे मथुरायाः नृशंसः राजा कंसः प्रजां पीडयति स्म। देवकीविवाहकाले आकाशवाणी जाता यत् अस्याः अष्टमपुत्रः कंसस्य वधं करिष्यति। ततः कंसः देवकीं वसुदेवं च कारागारे अबध्नात्। भाद्रपदाष्टम्यां निशीथसमये चतुर्भुजरूपेण भगवान् विष्णुः प्रादुर्भूय गोकुलगमनाय वसुदेवम् आदिशत्। वसुदेवः उद्वेलितां यमुनां तीर्त्वा गोकुलं गत्वा बालकृष्णं यशोदाशय्यायां न्यदधात्।

प्रमुखाः विधयः अनुष्ठानानि च

क्रमशः पूजाविधिः आचरणं च

  1. १चरणम् १

    प्रातःकाले स्नात्वा अहोरात्रोपवासस्य सङ्कल्पधारणम्।

  2. २चरणम् २

    गृहमन्दिरं सुपुष्पैः बालकृष्णस्य दोलिकया च सुशोभनम्।

  3. ३चरणम् ३

    श्रीमद्भगवद्गीतायाः विष्णुसहस्रनामस्य च पाठः।

  4. ४चरणम् ४

    मध्यरात्रौ १२:०० वादने निशीथकाले शङ्खघण्टानादैः सह पञ्चामृताभिषेकः।

  5. ५चरणम् ५

    नवनीतशर्करायाः छप्पनभोगस्य च समर्पणम्।

  6. ६चरणम् ६

    निशीथारतीं कृत्वा चरणामृतस्वीकरणं परेद्युः सूर्योदयानन्तरं पारणं च।

प्रधानदेवता पावनाश्च मन्त्राः

भगवान् श्रीकृष्णः • कल्याणकाराः वैदिकाः पौराणिकाश्च मन्त्राः

१

महामन्त्रः (Maha-Mantra)

हरे कृष्ण हरे कृष्ण कृष्ण कृष्ण हरे हरे । हरे राम हरे राम राम राम हरे हरे ॥

भावार्थः: हे श्रीकृष्ण! हे भगवति राधिके! कृपया मां स्वकीये पावनप्रेमभक्तौ नियोजयत।
२

श्रीकृष्णगायत्री (Krishna Gayatri)

ॐ देवकीनन्दनाय विद्महे वासुदेवाय धीमहि । तन्नो कृष्णः प्रचोदयात् ॥

भावार्थः: वयं देवकीनन्दनं वासुदेवं ध्यायामः। स कृष्णः अस्माकं बुद्धिं प्रेरयेत्।
३

जन्माष्टमीस्तुतिः (Janmashtami Shloka)

वसुदेवसुतं देवं कंसचाणूरमर्दनम् । देवकीपरमानन्दं कृष्णं वन्दे जगद्गुरुम् ॥

भावार्थः: वसुदेवसुतं कंसचाणूरमर्दनं देवकीपरमानन्दं जगद्गुरुं श्रीकृष्णं नमामि।

आरती स्तुतिश्च

पूजार्थं पारम्परिकी आरती स्तुतिश्च

१

आरती कुंजबिहारी की, श्री गिरिधर कृष्ण मुरारी की ॥ गले में बैजंती माला, बजावै मुरली मधुर बाला । श्रवण में कुण्डल झलकाला, नंद के आनंद नंदलाला । गगन सम अंग कांति काली, राधिका चमक रही आली । लतन में ठाढ़े बनमाली, भ्रमर सी अलक, कस्तूरी तिलक, चंद्र सी झलक, ललित छवि श्यामा प्यारी की ॥ श्री गिरिधर कृष्ण मुरारी की, आरती कुंजबिहारी की ॥

२

कनकमय मोर मुकुट बिलसै, देवता दरसन को तरसैं । गगन सों सुमन रासि बरसै, बजे मुरचंग, मधुर मृदंग, ग्वालिन संग, अतुल रति गोप कुमारी की ॥ श्री गिरिधर कृष्ण मुरारी की, आरती कुंजबिहारी की ॥

विविधक्षेत्रेषु उत्सवाः

भारते विश्वे च विशिष्टाः उत्सवपरम्पराः

व्रजमण्डलम् (मथुरा-वृन्दावनम्)रासलीला निशीथाभिषेकश्च

श्रीकृष्णजन्मस्थाने बाङ्केबिहारीमन्दिरे च लक्षशो भक्ताः समागच्छन्ति। सर्वत्र रासलीला हरिसङ्कीर्तनं च प्रचलति।

महाराष्ट्रम् (मुम्बई-पुणे)दधिहाण्डी (गोपालकाला)

गोविन्दाः मानवनिर्मितशिखरैः दधिभाण्डं भित्त्वा श्रीकृष्णस्य बाललीलां स्मारयन्ति।

पारम्परिकभोगः नैवेद्यं च

भक्त्या समर्पितं पवित्रं नैवेद्यम्

🍯नवनीतशर्करा (माखन-मिश्री)
🍯धान्यकपञ्जरी
🍯पञ्चामृतम्
🍯छप्पनभोगः

प्रामाणिकशास्त्राणि संदर्भाश्च

✦श्रीमद्भागवतपुराणम् — दशमस्कन्धः
✦विष्णुपुराणम् — पञ्चमांशः
✦श्रीमद्भगवद्गीता — चतुर्थोऽध्यायः

व्रतनियमाः पारणविधिश्च

✓सङ्कल्पः प्रातःकाले सूर्योदयसमये ग्राह्यः।
✓अहोरात्रं निशीथकालं यावत् उपवासः करणीयः।
✓फलाहारः जलेन दुग्धेन फलेन च कर्तुं शक्यते।