पञ्चाङ्गस्य पञ्च अङ्गानि
२४-होरात्मकं दैनिकप्रवहणम् (सूर्योदयात् सूर्योदयपर्यन्तम्)
स्थानीय-सौरदिवसःसूर्यः चन्द्रः च
सूर्यः
चन्द्रः
विस्तृतपञ्चाङ्गम्
चान्द्रमासः, संवत् तथा बृहस्पतिसंवत्सरः
शुभमुहूर्ताः
- ब्राह्म-मुहूर्तः०४:२६ पूर्वाह्णे – ०५:११ पूर्वाह्णे
- प्रातःसन्ध्या०४:४८ पूर्वाह्णे – ०५:५६ पूर्वाह्णे
- ११:५१ पूर्वाह्णे – १२:४१ अपराह्णे
- विजयमुहूर्तः०२:२३ अपराह्णे – ०३:१३ अपराह्णे
- गोधूलिमुहूर्तः०६:३६ अपराह्णे – ०६:५९ अपराह्णे
- सायंसन्ध्या०६:३६ अपराह्णे – ०७:४४ अपराह्णे
- अमृतकालः०५:४६ अपराह्णे – ०७:२७ अपराह्णे
- निशीथमुहूर्तः११:५४ अपराह्णे – १२:३९ पूर्वाह्णे, अगस्त २८
- न किमपि
- न किमपि
- न किमपि
- न किमपि
- न किमपि
- न किमपि
- सम्पूर्णदिनम्
- न किमपि
शुभसमयमार्गदर्शिका: नूतनकार्यारम्भाय यात्रायै शुभानुष्ठानेभ्यश्च ब्राह्ममुहूर्तः अभिजित् अमृतकालश्च पारम्परिकतया चीयन्ते।
अशुभकालाः
- ०१:५१ अपराह्णे – ०३:२६ अपराह्णे
- यमगण्डः०५:५६ पूर्वाह्णे – ०७:३१ पूर्वाह्णे
- गुलिककालः०९:०६ पूर्वाह्णे – १०:४१ पूर्वाह्णे
- दुर्मुहूर्तः१०:०९ पूर्वाह्णे – ११:०० पूर्वाह्णे
- वर्ज्यम्०५:०२ पूर्वाह्णे – ०६:४४ पूर्वाह्णे
- बाणदोषःअग्निः
- भद्रा (विष्टिः)०९:०९ पूर्वाह्णे – ०९:३२ अपराह्णे
- विञ्चुडोन किमपि
- पञ्चकम्०१:३५ अपराह्णे – ०५:५६ पूर्वाह्णे, अगस्त २८
- ०२:१५ पूर्वाह्णे – ०५:५६ पूर्वाह्णे, अगस्त २८
- न किमपि
- न किमपि
- न किमपि
- न किमपि
- न किमपि
- न किमपि
- न किमपि
- न किमपि
- न किमपि
पारम्परिकं मार्गदर्शनम्: राहुकाले यमगण्डवेलायां च शुभकार्याणि नूतनधननिवेशः यात्रा च वर्ज्यन्ते।
ऋत्वयनविवरणम्
निवासशूलवासविचारः
मन्त्रिमण्डलम् (ग्रहपरिषदः)
चन्द्रबलम्
पञ्चकरहितमुहूर्तचक्रम्
उदयलग्नसमयाः
अन्यपञ्चाङ्गानि कालमानं च
उत्सवाः व्रतानि अनुष्ठानानि च
श्रावण पूर्णिमा
मुख्यपर्वश्रावणपूर्णिमायां भ्रातृभगिन्योः पावनस्नेहस्य रक्षणसङ्कल्पस्य च महापर्व।
इदं पर्व धर्मस्य मर्यादायाः कर्तव्यस्य च रक्षणं सूचयति। भविष्यपुराणानुसारम् इन्द्राण्या शच्या देवराजाय इन्द्राय रक्षासूत्रं बद्धम्।
- ✦प्रातःकाले स्नात्वा इष्टदेवस्य श्रीगणेशस्य शिवस्य च पूजनम्।
- ✦भद्राकालस्य सर्वथा त्यागं कृत्वा शुभमुहूर्ते रक्षासूत्रबन्धनम्।
- ✦अपराह्णकाले प्रदोषकाले वा रक्षाबन्धनविधिः।
- ✦पूजाथालिकायां रक्षासूत्रं कुङ्कुमम् अक्षतान् दीपं मिष्टान्नं च स्थापयित्वा भ्रातुः नीराजनम्।
- ✦रक्षासूत्रं बद्ध्वा मिष्टान्नभोजनं भ्रात्रा उपहारप्रदानं च।
इष्टि
मुख्यपर्ववैदिकपञ्चाङ्गानुसारं श्रद्धया भक्त्या च आचर्यमाणं इष्टि पावनं पर्व।
इष्टि पर्वणः महत्त्वम्: १. सनातनसंस्कृतिसंरक्षणम् - वैदिकपरम्पराणां संवर्धनं भवति। २. आत्मिकशान्तिः - सत्सङ्गेन धर्माचरणेन च मनः शुद्धं भवति। ૩. लोककल्याणम् - परोपकारेण दानेन च सर्वेषां मङ्गलं भवति।
- ✦प्रातः स्नात्वा देवगृहं विशोध्य घृतदीपं प्रज्वालयेत्।
- ✦इष्टदेवाय पुष्पाणि, गन्धं, नैवेद्यं च समर्पयेत्।
- ✦शान्तिमन्त्राणां पाठं कृत्वा आरार्तिकं कुर्यात्।
- ✦प्रसादं विभज्य सर्वेभ्यः दद्यात्।
रक्षाबन्धनम्
मुख्यपर्वश्रावणपूर्णिमायां भ्रातृभगिन्योः पावनस्नेहस्य रक्षणसङ्कल्पस्य च महापर्व।
इदं पर्व धर्मस्य मर्यादायाः कर्तव्यस्य च रक्षणं सूचयति। भविष्यपुराणानुसारम् इन्द्राण्या शच्या देवराजाय इन्द्राय रक्षासूत्रं बद्धम्।
- ✦प्रातःकाले स्नात्वा इष्टदेवस्य श्रीगणेशस्य शिवस्य च पूजनम्।
- ✦भद्राकालस्य सर्वथा त्यागं कृत्वा शुभमुहूर्ते रक्षासूत्रबन्धनम्।
- ✦अपराह्णकाले प्रदोषकाले वा रक्षाबन्धनविधिः।
- ✦पूजाथालिकायां रक्षासूत्रं कुङ्कुमम् अक्षतान् दीपं मिष्टान्नं च स्थापयित्वा भ्रातुः नीराजनम्।
- ✦रक्षासूत्रं बद्ध्वा मिष्टान्नभोजनं भ्रात्रा उपहारप्रदानं च।
चातुर्मास्यकालः
मुख्यपर्ववैदिकपञ्चाङ्गानुसारं श्रद्धया भक्त्या च आचर्यमाणं चातुर्मास्यकालः पावनं पर्व।
चातुर्मास्यकालः पर्वणः महत्त्वम्: १. सनातनसंस्कृतिसंरक्षणम् - वैदिकपरम्पराणां संवर्धनं भवति। २. आत्मिकशान्तिः - सत्सङ्गेन धर्माचरणेन च मनः शुद्धं भवति। ૩. लोककल्याणम् - परोपकारेण दानेन च सर्वेषां मङ्गलं भवति।
- ✦प्रातः स्नात्वा देवगृहं विशोध्य घृतदीपं प्रज्वालयेत्।
- ✦इष्टदेवाय पुष्पाणि, गन्धं, नैवेद्यं च समर्पयेत्।
- ✦शान्तिमन्त्राणां पाठं कृत्वा आरार्तिकं कुर्यात्।
- ✦प्रसादं विभज्य सर्वेभ्यः दद्यात्।
पञ्चाङ्गस्य पञ्चाङ्गानि दैनिकपञ्चाङ्गं च
तिथिः
1सूर्यचन्द्रयोः १२° अन्तरं तिथिरुच्यते। व्रतोत्सवानुष्ठानेषु तिथ्येव मुख्यं प्रमाणम्।
नक्षत्रम्
2चन्द्रस्य २७ नक्षत्रमण्डलेषु संचारः नक्षत्रम् उच्यते। एतत् मानसप्रकृतेः सूचकम्।
योगः
3सूर्यचन्द्रयोः भोगांशयोगेन २७ योगाः भवन्ति। एते दिनस्य शुभाशुभत्वं सूचयन्ति।
करणम्
4तिथेरर्धभागः करणमुच्यते (६°)। सूक्ष्ममुहूर्तनिर्णयाय करणं विचार्यते।
वासरः
5सप्तग्रहाधिष्ठितः वासरः, यः सूर्योदयादारभ्य अग्रिमसूर्योदयपर्यन्तं प्रभावयति।