అధ్యాయం 29: శ్రావణ వ్రతాల ఉద్యాపన

భగవాన శంకర బ్రహ్మాపుత్ర సనత్కుమార సే బోలే, "హే పుత్ర! అబ మైం తుమ్హేం శ్రావణ మాస కే వ్రతోం కే కృత్యోం కే సంబంధ మేం బతలాఊఁగా కి కిస సమయ క్యా కరనా చాహియే? హే మహామునే! ఉసే సునేం। శ్రావణ మహీనే కీ తిథి కిస సమయ కీ లేనీ చాహియే? కిస సమయ క్యా విధాన హై? పూజన తథా జాగరణ కైసే కరనా చాహియే? నక్త వ్రత కా ఉషాకాల, ఉస వ్రత కర్మ మేం కహా హై। రాత మేం భోజన తథా భోజనాభావ దిన మేం కహా హై। ప్రాతఃకాల ఉస వ్రత కాల మేం ఉద్యాపన కహా హై। పంచాంగ ద్వారా శుద్ధ సమయ మేం అధివాసన కరనా చాహియే, దూసరే దిన విధి పూర్వక హోమ కరనా చాహియే। ధారణ తథా పారణా మేం హ్రాసవద్ధి నహీం హోతీ।"

శ్రావణ శుక్ల ప్రతిపదా కే దిన సంకల్ప కరకే ఉపవాస కరేం। దూసరే దిన హవిష్యాన పారణ మేం స్వీకార కరనా చాహియే। పారణ కా దిన ఏకాదశీ మేం హో తో తీన ఉపవాస కరనే చాహియే। రవివార వ్రతార్చన కాల ప్రాతఃకాల హీ హై। సోమవార మేం సాయంకాల కా సమయ ప్రధాన కహా గయా హై। మంగల, బుధ తథా గురు కీ పూజా మేం ముఖ్య సమయ సుబహ కా హై। శుక్ర పూజా సుబహ తథా రాత మేం జాగరణ కరేం। నృసింహ ఔర శని కీ పూజా శామ కో కీ జాతీ హై। శని వ్రత కా దాన కా సమయ మధ్యాహ్న హై।

హనుమాన జీ కీ పూజా మధ్యాహ్న తథా అశ్వత్థ పూజా కా సమయ ప్రాతఃకాల హై। రోటక వ్రత మేం ప్రతిపదా తథా సోమవార సహిత త్రిముహూర్తోహార స్వీకృత హై యా పహిలే కీ తిథి గ్రాహ్య హై। ఉదుమ్బరీ ద్వితీయా, సంధ్యావ్యాపినీ తృతీయా యుక్త పూర్వవేధిత లేనీ చాహియే। స్వర్ణగౌరీ మేం చతుర్థాయుక్త తృతీయా తిథి హై। గణేశ పూజా మేం తృతీయావిద్ధ చతుర్థీ హై। నాగపూజా మేం షష్టీయుక్త పంచమీ హై। సూపోదన వ్రత సాయం వ్యాపినీ సప్తమీయుక్త షష్టీ హై। శీతలావ్రత మేం మధ్యాహ్న వ్యాపినీ సప్తమీ హై। దేవీ కే పవిత్రారోపణ మేం రాత్రియుక్త అష్టమీ తిథి హై। కుమారీ మేం రాత్రి వ్యాపినీ నవమీ ఉత్తమ హై। ఆశా మేం రాత్రివ్యాపినీ దశమీ హై।

హే తాత! దశమీ విద్ధా ఏకాదశీ అగ్రాహ్య హై। ఉసకే వేధ కో మైం బతాతా హూఁ। అరుణోదయ సమయ దశమీ వేధ వైష్ణవోం కే యహాఁ హోతా హై। అరుణోదయ సమయ మేం స్మార్తోం కే యహాఁ దశమీ వేధ హోతా హై। ఇస రీతి ద్వారా ద్వాదశీ పవిత్రారోపణ కీ కహీ గయీ హై। అనంగ వ్రత మేం రవి వ్యాపినీ త్రయోదశీ హై। ద్వితీయ ప్రహర వ్యాపినీ హో జానే సే ప్రశస్తతర హోతీ హై। శివ పవిత్రారోపణ మేం చతుర్దశీ రాత్రివ్యాపినీ హై। అర్ధ రాత్రివ్యాపినీ అధిక ఉత్తమ హై। ఉపాకర్మ తథా ఉత్సర్గ మేం పూర్ణిమా ఔర శ్రావణ నక్షత్ర గ్రాహ్య హై। యది అన్య దిన పూర్ణిమా తీన ముహూర్త కీ హై తో దూసరే దిన వ్రత కరనా చాహియే। యా ఋగ్వేద తైత్తిరీయ శాఖా వాలోం కో పహలే దిన కరనా చాహియే। తైత్తిరీయ శాఖా వాలే యజుర్వేదియోం కో అన్య దిన పూర్ణిమా తీన ముహూర్త రహనే పర భీ ఉపాకర్మ ఔర ఉత్సర్గ దోనోం పూర్వ దిన హీ కరనే చాహియే। పూరే దిన పూర్ణిమా తథా శ్రవణ నక్షత్ర ఏక ముహూర్తేత్తర సమ్బన్ధ హో తో ఔర అన్య దో దిన ముహూర్త కే భీతర పూర్ణిమా శ్రవణ నక్షత్ర సమాప్త హో తో పూర్వ దిన కరనా చాహియే। అపరాహ్న కాల మేం సామవేదియోం కో హస్తనక్షత్ర హో తో ఉపాకర్మ ఉత్సర్గ కరనా చాహియే। దోనోం దిన హస్తనక్షత్ర అపరాహ్న కాల వ్యాపినీ హో తో పహలే దిన కరనా చాహియే। ఉపాకర్మోత్తర సభాదీప కరనా చాహియే।

శ్రవణ కర్మ తథా సర్పబలీ కో సూర్యాస్త సమయ వ్యాపినీ పూర్ణిమా ఉత్తమ హై। హ్యగ్రీవోత్సవ మేం పూర్ణిమా మధ్యాహ్రవ్యాపినీ లేనీ చాహియే। రక్షా బన్ధన కార్య మేం అపరాహ్నవ్యాపినీ పూర్ణిమా గ్రాహ్య హై। చన్ద్రోదయ వ్యాపినీ సంకట చతుర్థీ స్వీకృత హై। చతుర్థీ చన్ద్రోదయవ్యాపినీ దోనోం దిన హో యా న హో తో పహలే దిన కరనా చాహియే। క్యోంకి తృతీయా కే దిన చతుర్థీ హో జానే సే వహ మహత్త్వ పుణ్య కా ఫలప్రద హోతీ హై।

హే వత్స! వ్రతీ పహలే దిన గణనాథ కో ప్రసన్న కరనే వాలీ చతుర్థీ కా వ్రత కరేం। గణేశ, గౌరీ తథా బహులా కో ఛోడ़కర దూసరే దేవోం కీ పూజా మేం పంచమీ బిద్ధ లీ గఈ హై। శ్రీకృష్ణ పూజా మేం అర్ద్ధరాత్రివ్యాపినీ అష్టమీ విధి హై। నిర్ణయ కే బారే మేం సర్వత్ర ఛః తిథి మాన్య హైం। ఏక తో దోనోం దిన పూర్ణ వ్యాప్తి, దోనోం దిన కేవల అవ్యాప్తి, దోనోం దిన అంశ ద్వారా సమవ్యాప్తి, దోనోం దిన అంశ ద్వారా విషమ వ్యాప్తి తథా అన్య దిన అంశ ద్వారా అవ్యాప్తి, పూర్వ దిన అంశ సే వ్యాప్తి, అన్య అవ్యాప్తి ఛః పక్షోం మేం సే తీన పక్షోం మేం సన్దేహ నహీం హై। అబ ఉసే సునో - పూర్ణవ్యాప్తి మేం అంశవ్యాప్తి సే అధిక వ్యాప్తి శ్రేష్ఠ మానీ జాతీ హై। ఏక దిన జో పూర్ణ తిథి హై వహీ అన్య దిన అపూర్ణ కహీ గఈ హై। ఏక అవ్యాప్తి, అన్య దిన అంశవ్యాప్తి హో తో శ్రేష్ఠ అంశవ్యాప్తి హోతీ హై। అంశవ్యాప్తి జబ హో తథా వహ సమ హో తో వహాఁ సంశయ హో జాతా హై తో భేద వాక్య-నిర్ణయ కరనా చాహియే।

యుగ్మ వాక్యోం సే, కహీం-కహీం వార-నక్షత్ర యోగబల సే, కహీ ప్రధాన దో యోగ మేం, కహీం పురాణ యోగ సే, జన్మాష్టమీ వ్రత మేం సన్దేహ హో యానీ ఇన పక్షోం మేం పరా హో తో ప్రాతఃకాల మేం పారణ కరనా చాహియే। యది తీన ప్రహర అష్టమీ సమాప్త హో యా బాద తక రహతీ హో తో సుబహ మేం పారణ కరనా చాహియే। పిఠోరా వ్రత మేం మధ్యాహ్న వ్యాపినీ అమా శుభ హై। వృషభ అర్చన మేం సాయంకాల వ్యాపినీ అమావస్యా లీ గఈ హై। దూర్వీ కే సంచయ మేం సమ్భవ సమయ హై। సూర్య కీ కర్క సంక్రాంతి మేం తీస ఘడ़ీ పహలే పుణ్య సమయ మానా హై। సింహ సంక్రాంతి మేం సోలహ ఘడ़ీ పహలే తథా సోలహ ఘడ़ీ బాద మేం పుణ్య సమయ ఆ జాతా హై। కుఛ ఋషి సింహ కీ సంక్రాంతి కే పహలే సోలహ ఘడ़ీ పుణ్య సమయ మానతే హైం। అగస్త్య అర్ఘ్య సమయ వ్రత సహిత హీ కహా హై। హే వత్స! మైంనే యహ కర్మోం కా కాల నిర్ణయ బతాయా హై। ఇస అధ్యాయ కో జో సునాతా హై తథా జో సునతా హై, ఉసకో శ్రావణ మాస కే సభీ వ్రతోం కా ఫల ప్రాప్త హో జాతా హై।