అధ్యాయం 21: పూర్ణిమ వ్రతం (రక్షాబంధన్)

సనత్కుమార నే భగవాన శంకర సే పూఛా, "హే ప్రభు! ఆప అబ ముఝే పూర్ణమాసీ కీ విధి బతానే కీ కృపా కరేం।" భగవాన శివజీ బోలే, "హే తాత! శ్రావణ శుక్ల పూర్ణిమా కో వేదోత్సర్జన ఉపాకర్మ హోతా హై యా ఫిర పౌష మాహ కీ పూర్ణిమా కో యహ ఉపాకర్మ కియా జాతా హై। ఉత్సర్జన మేం పౌష మాహ యా మాఘ మాహ కీ ప్రతిపదా తిథి యా రోహిణీ నక్షత్ర బతాయా గయా హై। దూసరా సమయ అపనీ-అపనీ శాఖా కే అనుసార ఉత్సర్జన తథా ఉపాకర్మ దోనోం ఏక హీ సమయ కరనే ఉత్తమ కహే గయే హైం।"

ఇసీలియే శ్రావణ మాస పూర్ణిమా కే దిన ఉత్సర్జన ఉచిత హై తథా బహృచ శాఖార్థీ ఉపాకర్మ మేం శ్రవణ నక్షత్ర ఉచిత హై। అతః చతుర్దశీ, పూర్ణమాసీ యా ప్రతిపదా తిథి కే దినోం మేం జిస దిన శ్రవణ నక్షత్ర హో, ఉసీ దిన ఋగ్వేదియోం కా ఉపాకర్మ హోతా హై। యజుర్వేదియోం కా ఉపాకర్మ పూర్ణిమా మేం తథా సామవేదియోం కా ఉపాకర్మ హస్త నక్షత్ర మేం హోతా హై। ఉపాకర్మ గురు ఔర శుక్రాస్త నక్షత్ర మేం భీ హో సకతా హై। గురు తథా శుక్రాస్త నక్షత్ర మేం పహలే ఉపాకర్మ కా శుభారమ్భ న కరేం, యహ శాస్త్రోం కా కథన హై। గ్రహణ తథా సంక్రాంతి ఆది యోగ యా దుష్ట సమయ ఆ జానే పర ఉపాకర్మ దూసరే కాల మేం కరేం। హస్తయుక్త పంచమీ యా భాద్రపద పూర్ణిమా కే దిన అపనే-అపనే గ్రహ సూత్ర కే అనుసార ఉత్సర్జన ఉపాకర్మ కరేం। మలమాస మేం శుద్ధ పక్ష మేం ఉత్సర్జన ఉపాకర్మ కరనా చాహియే। యహ దోనోం ఉత్సర్జన ఉపాకర్మ నిత్య హైం। ఇనకో ప్రతివర్ష నియమ సే కరనా పడ़తా హై। ఉపాకర్మ కీ సమాప్తి పర ద్విజాతియోం కే సమక్ష ఉసీ సభా మేం శ్రేష్ఠ సభాదీప సమర్పణ కరనా చాహిఏ। ఉసే ఆచార్య యా అన్య బ్రాహ్మణ కో దే దేనా చాహియే। ప్రథమ సోనే, చాఁదీ యా తాఁబే కే పాత్ర మేం ఏక కి.గ్రా. గేహూఁ రఖకర ఉసకే ఊపర ఆటే కా బనా దీయా బనాకర రఖేం। ఉసమేం ఘీ యా తేల భరకర తీన బత్తియాఁ జలానీ చాహియే తథా పాన సహిత బ్రాహ్మణ కో దేకర దక్షిణా దేనీ చాహియే।

బ్రాహ్మణ కా పూజన కర యహ మంత్ర బోలేం, "యహ శ్రేష్ఠ సభాదీప దక్షిణా తథా పాన సహిత దేవదేవార్థ హేతు భేంట కర రహా హూఁ। మేరే సభీ మనోరథ పూరే హోం తథా పుత్ర పౌత్ర ఆది కా భవిష్య ఉజ్జ్వల హో, యశ కీ వృద్ధి హో।" ఇస ప్రకార పాఁచ వర్ష పశ్చాత్ ఉద్యాపన కరనా న భూలేం। బ్రాహ్మణ కో యథాశక్తి దక్షిణా దేకర విదా కరనా చాహియే। ఉసీ రాత కో శ్రావణీ కర్మ కరనా చాహియే। ఉసీ కే సమీప సర్ప బలి దేనీ చాహియే। యే దోనోం కార్య అపనే-అపనే గృహ్యసూత్రోం కో దేఖకర కరనే చాహియేం। ఇసీ తిథి మేం భగవాన హయగ్రీవ కా అవతార హుఆ థా। ఉస దిన హయగ్రీవ జయన్తీ మహోత్సవ మనానా చాహియే।

శ్రావణ మాస పూర్ణిమా కో శ్రవణ నక్షత్ర మేం భగవాన హయగ్రీవ కా జన్మ హుఆ థా। ఉసీ సమయ సమ్పూర్ణ పాపనాశక సామవేద గాయా గయా థా। ఇసీలియే ఇస దిన సామవేద కో సుననా చాహియే ఔర ఉసకీ పూజా కరనీ చాహియే। వహాఁ అపనే బన్ధు బాన్ధవోం తథా మిత్రోం కే సాథ భోజన కరనా చాహిఏ ఔర మనోవినోద కే ఖేల ఖేలనే చాహియేం। హయగ్రీవ కీ పూజా కరనీ చాహియే। శురూ మేం ప్రణవ భోజన కరనా చాహియే। ఉసకే బాద 'భగవతే' తథా ' ధర్మాయ' కహకర 'చతుర్థ్యన్తర ఆత్మవిశోధన' శబ్ద కీ యోజనా కరనీ చాహియే। అన్త మేం "నమః" శబ్ద కా ఉచ్చారణ కరనా చాహియే।

యహ అఠారహ అక్షరోం కా మంత్ర సబ సిద్ధియోం కో ప్రదాన కరనే వాలా తథా వశ్య, మోహన ఆది ప్రయోగోం కా ఏక హీ సాధక మంత్ర హై। ఇసకా పురశ్చరణ, అక్షర సంఖ్యా కే అనుసార అఠారహ లాఖ యా అఠారహ హజార హై। పరన్తు ఇస కలియుగ మేం ఇసకా చౌగునా కరనా చాహియే। ఇస ప్రకార కరనే సే భగవాన హయగ్రీవ ప్రసన్న హోతే హైం ఔర సభీ కామనా పూర్ణ కర దేతే హైం।

ఇసీ దిన రక్షా బన్ధన కా పర్వ మనాయా జాతా హై। యహ సబ రోగోం కా నాశ కరనే వాలా తథా అశుభోం కా నాశ కరనే వాలా హై। హే సనత్కుమార! ఇసకే విషయ మేం మైం తుమ్హేం పురానా ఇతిహాస సునాతా హూఁ। పహలే ఇన్ద్రాణీ నే ఇన్ద్ర కీ జయ కే లిఏ ఇసే కియా థా। పురానే సమయ మేం దేవ ఔర అసురోం మేం సంగ్రామ ఛిడ़ గయా థా జో బారహ వర్ష తక చలా। ఇన్ద్రాణీ నే ఉసీ సమయ ఇన్ద్ర కో థకా జానకర కహా, "హే దేవ! ఆజ చతుర్దశీ హై। కల సుబహ మైం రక్షా బన్ధన కరూఁగీ। జిసకే కరనే సే ఆప అజేయ హో జాయేంగే। ఇతనా కహకర ఇన్ద్రాణీ నే పూర్ణిమా కే దిన మంగల ఆది కర, హర్ష దేనేవాలీ రక్షా కో ఇన్ద్ర కే దాహినే హాథ మేం బాఁధ దియా।"

ఇన్ద్ర నే రక్షా బంధవాకర బ్రాహ్మణోం కే సాథ స్వస్తివాచన కియా ఔర ఇసకే బాద అసుర సేనా పర ఆక్రమణ కర దియా। దేఖతే హీ దేఖతే ఇన్ద్ర నే బలశాలీ అసరోం పర విజయ ప్రాప్త కర లీ। భగవాన భోలేనాథ బోలే, "హే సనత్కుమార! శ్రావణ మాస కీ పూర్ణిమా కే దిన మనుష్య కో ప్రాతఃకాల శ్రుతి-స్మృతి విధాన ద్వారా స్నాన కరనా చాహియే। సంధ్యా, జప ఆది కరకే పితర, దేవతా ఔర ఋషి తర్పణ కరనా చాహిఏ। సోనే కే పాత్ర కీ సురక్షా బనాకర ఉసకో స్వర్ణ కే సూత్ర సే బాంధకర మోతీ ఆది ద్వారా విభూషిత, స్వచ్ఛ రేశమ కే బనే, విచిత్ర గ్రన్థియుక్త, పత్ర గుచ్ఛోం సే సుశోభిత, సరసోం చావలోం కో అన్దర రఖకర ఆకర్షక బనానా చాహిఏ। వహాఁ కలశ రఖకర ఉసకే ఊపర పూర్ణపాత్ర మేం రక్షా రఖనీ చాహియే। సున్దర ఆసన పర సగే-సమ్బన్ధియోం సహిత బైఠకర మంగల గాన కరనా చాహియే। ఇసకే బాద "యేన బద్ధో బలీ రాజా దానవేన్ద్రో మహాబలః। తేన త్వాం బధ్నామి రక్షే మాచలః మాచలః ॥" మంత్ర కా ఉచ్చారణ కరనా చాహియే।"

బ్రాహ్మణ, క్షత్రియ, వైశ్య, శూద్ర తథా అన్య వ్యక్తియోం కో భీ పహలే బ్రాహ్మణోం కీ పూజా కరకే రక్షా బంధన కరనా చాహియే। ఇస ప్రకార జో రక్షా బంధన కరతా హై వహ సబ దోషోం సే ఛూట జాతా హై। పరన్తు రక్షా బంధన కా కార్య భద్రా నక్షత్ర మేం కదాపి నహీం కరనా చాహియే। భద్రా నక్షత్ర మేం ఇసకో కరనే సే విపరీత ఫల ప్రాప్త హోతా హై।