અધ્યાય ૨૯: શ્રાવણ વ્રતોનું ઉદ્યાપન

ભગવાન શંકર બ્રહ્માપુત્ર સનત્કુમાર સે બોલે, "હે પુત્ર! અબ મૈં તુમ્હેં શ્રાવણ માસ કે વ્રતોં કે કૃત્યોં કે સંબંધ મેં બતલાઊઁગા કિ કિસ સમય ક્યા કરના ચાહિયે? હે મહામુને! ઉસે સુનેં। શ્રાવણ મહીને કી તિથિ કિસ સમય કી લેની ચાહિયે? કિસ સમય ક્યા વિધાન હૈ? પૂજન તથા જાગરણ કૈસે કરના ચાહિયે? નક્ત વ્રત કા ઉષાકાલ, ઉસ વ્રત કર્મ મેં કહા હૈ। રાત મેં ભોજન તથા ભોજનાભાવ દિન મેં કહા હૈ। પ્રાતઃકાલ ઉસ વ્રત કાલ મેં ઉદ્યાપન કહા હૈ। પંચાંગ દ્વારા શુદ્ધ સમય મેં અધિવાસન કરના ચાહિયે, દૂસરે દિન વિધિ પૂર્વક હોમ કરના ચાહિયે। ધારણ તથા પારણા મેં હ્રાસવદ્ધિ નહીં હોતી।"

શ્રાવણ શુક્લ પ્રતિપદા કે દિન સંકલ્પ કરકે ઉપવાસ કરેં। દૂસરે દિન હવિષ્યાન પારણ મેં સ્વીકાર કરના ચાહિયે। પારણ કા દિન એકાદશી મેં હો તો તીન ઉપવાસ કરને ચાહિયે। રવિવાર વ્રતાર્ચન કાલ પ્રાતઃકાલ હી હૈ। સોમવાર મેં સાયંકાલ કા સમય પ્રધાન કહા ગયા હૈ। મંગલ, બુધ તથા ગુરુ કી પૂજા મેં મુખ્ય સમય સુબહ કા હૈ। શુક્ર પૂજા સુબહ તથા રાત મેં જાગરણ કરેં। નૃસિંહ ઔર શનિ કી પૂજા શામ કો કી જાતી હૈ। શનિ વ્રત કા દાન કા સમય મધ્યાહ્ન હૈ।

હનુમાન જી કી પૂજા મધ્યાહ્ન તથા અશ્વત્થ પૂજા કા સમય પ્રાતઃકાલ હૈ। રોટક વ્રત મેં પ્રતિપદા તથા સોમવાર સહિત ત્રિમુહૂર્તોહાર સ્વીકૃત હૈ યા પહિલે કી તિથિ ગ્રાહ્ય હૈ। ઉદુમ્બરી દ્વિતીયા, સંધ્યાવ્યાપિની તૃતીયા યુક્ત પૂર્વવેધિત લેની ચાહિયે। સ્વર્ણગૌરી મેં ચતુર્થાયુક્ત તૃતીયા તિથિ હૈ। ગણેશ પૂજા મેં તૃતીયાવિદ્ધ ચતુર્થી હૈ। નાગપૂજા મેં ષષ્ટીયુક્ત પંચમી હૈ। સૂપોદન વ્રત સાયં વ્યાપિની સપ્તમીયુક્ત ષષ્ટી હૈ। શીતલાવ્રત મેં મધ્યાહ્ન વ્યાપિની સપ્તમી હૈ। દેવી કે પવિત્રારોપણ મેં રાત્રિયુક્ત અષ્ટમી તિથિ હૈ। કુમારી મેં રાત્રિ વ્યાપિની નવમી ઉત્તમ હૈ। આશા મેં રાત્રિવ્યાપિની દશમી હૈ।

હે તાત! દશમી વિદ્ધા એકાદશી અગ્રાહ્ય હૈ। ઉસકે વેધ કો મૈં બતાતા હૂઁ। અરુણોદય સમય દશમી વેધ વૈષ્ણવોં કે યહાઁ હોતા હૈ। અરુણોદય સમય મેં સ્માર્તોં કે યહાઁ દશમી વેધ હોતા હૈ। ઇસ રીતિ દ્વારા દ્વાદશી પવિત્રારોપણ કી કહી ગયી હૈ। અનંગ વ્રત મેં રવિ વ્યાપિની ત્રયોદશી હૈ। દ્વિતીય પ્રહર વ્યાપિની હો જાને સે પ્રશસ્તતર હોતી હૈ। શિવ પવિત્રારોપણ મેં ચતુર્દશી રાત્રિવ્યાપિની હૈ। અર્ધ રાત્રિવ્યાપિની અધિક ઉત્તમ હૈ। ઉપાકર્મ તથા ઉત્સર્ગ મેં પૂર્ણિમા ઔર શ્રાવણ નક્ષત્ર ગ્રાહ્ય હૈ। યદિ અન્ય દિન પૂર્ણિમા તીન મુહૂર્ત કી હૈ તો દૂસરે દિન વ્રત કરના ચાહિયે। યા ઋગ્વેદ તૈત્તિરીય શાખા વાલોં કો પહલે દિન કરના ચાહિયે। તૈત્તિરીય શાખા વાલે યજુર્વેદિયોં કો અન્ય દિન પૂર્ણિમા તીન મુહૂર્ત રહને પર ભી ઉપાકર્મ ઔર ઉત્સર્ગ દોનોં પૂર્વ દિન હી કરને ચાહિયે। પૂરે દિન પૂર્ણિમા તથા શ્રવણ નક્ષત્ર એક મુહૂર્તેત્તર સમ્બન્ધ હો તો ઔર અન્ય દો દિન મુહૂર્ત કે ભીતર પૂર્ણિમા શ્રવણ નક્ષત્ર સમાપ્ત હો તો પૂર્વ દિન કરના ચાહિયે। અપરાહ્ન કાલ મેં સામવેદિયોં કો હસ્તનક્ષત્ર હો તો ઉપાકર્મ ઉત્સર્ગ કરના ચાહિયે। દોનોં દિન હસ્તનક્ષત્ર અપરાહ્ન કાલ વ્યાપિની હો તો પહલે દિન કરના ચાહિયે। ઉપાકર્મોત્તર સભાદીપ કરના ચાહિયે।

શ્રવણ કર્મ તથા સર્પબલી કો સૂર્યાસ્ત સમય વ્યાપિની પૂર્ણિમા ઉત્તમ હૈ। હ્યગ્રીવોત્સવ મેં પૂર્ણિમા મધ્યાહ્રવ્યાપિની લેની ચાહિયે। રક્ષા બન્ધન કાર્ય મેં અપરાહ્નવ્યાપિની પૂર્ણિમા ગ્રાહ્ય હૈ। ચન્દ્રોદય વ્યાપિની સંકટ ચતુર્થી સ્વીકૃત હૈ। ચતુર્થી ચન્દ્રોદયવ્યાપિની દોનોં દિન હો યા ન હો તો પહલે દિન કરના ચાહિયે। ક્યોંકિ તૃતીયા કે દિન ચતુર્થી હો જાને સે વહ મહત્ત્વ પુણ્ય કા ફલપ્રદ હોતી હૈ।

હે વત્સ! વ્રતી પહલે દિન ગણનાથ કો પ્રસન્ન કરને વાલી ચતુર્થી કા વ્રત કરેં। ગણેશ, ગૌરી તથા બહુલા કો છોડ़કર દૂસરે દેવોં કી પૂજા મેં પંચમી બિદ્ધ લી ગઈ હૈ। શ્રીકૃષ્ણ પૂજા મેં અર્દ્ધરાત્રિવ્યાપિની અષ્ટમી વિધિ હૈ। નિર્ણય કે બારે મેં સર્વત્ર છઃ તિથિ માન્ય હૈં। એક તો દોનોં દિન પૂર્ણ વ્યાપ્તિ, દોનોં દિન કેવલ અવ્યાપ્તિ, દોનોં દિન અંશ દ્વારા સમવ્યાપ્તિ, દોનોં દિન અંશ દ્વારા વિષમ વ્યાપ્તિ તથા અન્ય દિન અંશ દ્વારા અવ્યાપ્તિ, પૂર્વ દિન અંશ સે વ્યાપ્તિ, અન્ય અવ્યાપ્તિ છઃ પક્ષોં મેં સે તીન પક્ષોં મેં સન્દેહ નહીં હૈ। અબ ઉસે સુનો - પૂર્ણવ્યાપ્તિ મેં અંશવ્યાપ્તિ સે અધિક વ્યાપ્તિ શ્રેષ્ઠ માની જાતી હૈ। એક દિન જો પૂર્ણ તિથિ હૈ વહી અન્ય દિન અપૂર્ણ કહી ગઈ હૈ। એક અવ્યાપ્તિ, અન્ય દિન અંશવ્યાપ્તિ હો તો શ્રેષ્ઠ અંશવ્યાપ્તિ હોતી હૈ। અંશવ્યાપ્તિ જબ હો તથા વહ સમ હો તો વહાઁ સંશય હો જાતા હૈ તો ભેદ વાક્ય-નિર્ણય કરના ચાહિયે।

યુગ્મ વાક્યોં સે, કહીં-કહીં વાર-નક્ષત્ર યોગબલ સે, કહી પ્રધાન દો યોગ મેં, કહીં પુરાણ યોગ સે, જન્માષ્ટમી વ્રત મેં સન્દેહ હો યાની ઇન પક્ષોં મેં પરા હો તો પ્રાતઃકાલ મેં પારણ કરના ચાહિયે। યદિ તીન પ્રહર અષ્ટમી સમાપ્ત હો યા બાદ તક રહતી હો તો સુબહ મેં પારણ કરના ચાહિયે। પિઠોરા વ્રત મેં મધ્યાહ્ન વ્યાપિની અમા શુભ હૈ। વૃષભ અર્ચન મેં સાયંકાલ વ્યાપિની અમાવસ્યા લી ગઈ હૈ। દૂર્વી કે સંચય મેં સમ્ભવ સમય હૈ। સૂર્ય કી કર્ક સંક્રાંતિ મેં તીસ ઘડ़ી પહલે પુણ્ય સમય માના હૈ। સિંહ સંક્રાંતિ મેં સોલહ ઘડ़ી પહલે તથા સોલહ ઘડ़ી બાદ મેં પુણ્ય સમય આ જાતા હૈ। કુછ ઋષિ સિંહ કી સંક્રાંતિ કે પહલે સોલહ ઘડ़ી પુણ્ય સમય માનતે હૈં। અગસ્ત્ય અર્ઘ્ય સમય વ્રત સહિત હી કહા હૈ। હે વત્સ! મૈંને યહ કર્મોં કા કાલ નિર્ણય બતાયા હૈ। ઇસ અધ્યાય કો જો સુનાતા હૈ તથા જો સુનતા હૈ, ઉસકો શ્રાવણ માસ કે સભી વ્રતોં કા ફલ પ્રાપ્ત હો જાતા હૈ।