અધ્યાય ૨૮: અગસ્ત્ય અર્ધ્ય વિધિ

ભગવાન શંકર બોલે, "હે સનત્કુમાર! અબ મૈં તુમ્હેં અગસ્ત્ય અર્ઘ્ય વિધિ કા વર્ણન કરતા હૂઁ। ધ્યાનપૂર્વક સુનો। ઇસકે કરને સે મનુષ્ય કી સબ ઇચ્છાએઁ પૂરી હો જાતી હૈં। અગસ્ત્યોદય સે પહલે હી સમય કા નિર્ધારણ કરના ચાહિયે। સાત રાત ઉદય હોને મેં શેષ હો તો પહલે સાત રાત પૂર્વ સે પ્રતિદિન અર્ઘ્ય દેના ચાહિયે।

વિધિ : મનુષ્ય સુબહ શ્વેત તિલ સે નહાકર સફેદ કપડ़ા તથા માલા ધારણ કરે। સોને સે નિર્મિત કલશ કી સ્થાપના કર, પંચરત્ન યુક્ત, ઘી પાત્ર યુક્ત અનેક પ્રકાર કે ભોજનીય ફલ તથા માલા ઔર કપડ़ે સે વિભૂષિત કરકે ઉસકે ઊપર તાંબે કા પૂર્ણ પાત્ર રખના ચાહિયે। ઉસ પર કુમ્ભોદ્ભવ મહર્ષિ અગસ્ત્ય કી પ્રતિમા રખેં। પ્રતિમા મોટી, લમ્બે હાથોં વાલી, દક્ષિણાભિમુખ, જટાયુક્ત, હાથ મેં કમણ્ડલ, બહુત સે શિષ્યોં સે ઘિરી હુઈ, દર્ભ, અક્ષત ધારી તથા લોપામુદ્રા સહિત હોની ચાહિયે। ઉસકા ગન્ધ, પુષ્પ આદિ ષોડ્શ ઉપચારોં સહિત પૂજન કરના ચાહિયે। બહુત વિસ્તાર દ્વારા નૈવેદ્ય સમર્પણ કરના ચાહિયે। ભક્તિપૂર્વક દુધ્યોદન બલિ તથા અર્ઘ્ય દેના ચાહિયે।"

વિધાન : સ્વર્ણ, ચાઁદી, તાઁબા યા વેણુ મેં નારંગી, ખજૂર, નારિયલ, કરેલા, પેઠા, કેલા, અનાર, વિજોરા નીંબૂ, અખરોટ, પિસ્તા, નીલકમલ. કમલ, કુશ, દૂર્વા તથા અન્ય ફલ એવં પુષ્પ, સાતોં ધાન, સાત અંકુર, પંચપલ્લવ, પાંચ કપડ़ે રખકર પ્રતિમા કી પૂજા કરેં। પૃથ્વી પર ઘુટનોં કે બલ બૈઠકર પાત્ર કો સિર નવાકર મસ્તક ઝુકાકર કુમ્ભોદ્ભવ મુનિ કા ધ્યાન કર શ્રદ્ધાપૂર્વક અર્ઘ્ય દેકર કહેં કાશપુષ્પ તુલ્ય વાલે! વહ્નિ-મારુત- સંભવ! હે મિત્રાવરુણ! કુમ્ભયોને! આપકો નમસ્કાર હૈ। જિસને આતાપી ઔર મહાબલી વાતાપી કો ભક્ષણ કિયા, જો શ્રીમાન લોપમુદ્રા કે પતિ હૈં, ઉન્હેં નમસ્કાર હૈ। જિસકે ઉદય સે પાપ વિલીન હોતે હૈં। ત્રિવિધ વ્યાધિ, ત્રિવિધ પાપ નષ્ટ હોતે હૈં, ઉનકો મેરા નમસ્કાર હૈ।

વૈદિક લોગોં કો અગસ્ત્ય મંત્ર સે, સ્ત્રી તથા શૂદ્ર પૌરાણિક મંત્ર દ્વારા અગસ્ત્ય કો અર્ઘ્ય દેકર પ્રણામ કરના ચાહિયે। હે રાજપુત્રી! હે મહાભાગે! હે ઋષિપત્ની! હે વરાનને! હે લોપમુદ્રે! આપકો મેરા નમસ્કાર હૈ। મેરે ઇસ અર્ઘ્ય કો આપ સ્વીકાર કરેં। મંત્ર સે વેત્તા કો ઘી દ્વારા અર્ઘ્ય મંત્ર સે એક હજાર આઠ યા એક સૌ આઠ આહુતિયાઁ દેની ચાહિયેં। ઇસ પ્રકાર હોમ કરકે વિસર્જન કરના ચાહિયે।

હે અચિન્તચરિત અગસ્ત્ય! મૈંને આપકા યથા વિધિ પૂજન કિયા હૈ। ઇસ સંસાર યા પરલોક કાર્ય કી સિદ્ધિ કરકે આપ યહાઁ સે વિદા હોં। ઇસ પ્રકાર અગસ્ત્ય કા વિસર્જન કરકે ઇસ મૂર્તિ કો બ્રાહ્મણ કો દે દેના ચાહિયે।

વેદ વેદાંગ કે જ્ઞાતા દરિદ્ર તથા કુટુમ્બી બ્રાહ્મણ કા અભિનન્દન કરના ચાહિયે। ચિત્ત મેં યહ ભાવના હોની ચાહિયે કિ અગસ્ત્ય મુનિ ઇનકો દ્વિજ રૂપ સે સ્વીકાર કરેં। ઇસે અગસ્ત્ય ઋષિ ગ્રહણ કરતે તથા દેતે હૈં। દોનોં કે તારક અગસ્ત્ય હૈં। અતઃ અગસ્ત્ય ઋષિ કો નમસ્કાર હૈ। દ્વિજ લોગ વૈદિક ઔર શૂદ્ર પૌરાણિક મંત્ર પઢ़ેં।

હે સનત્કુમાર! અગસ્ત્યોદય કે પહલે સાતવેં દિન દક્ષિણા સહિત ધેનુ કા દાન કરના ચાહિયે। ઇસ પ્રકાર નિષ્કામ હોકર સાત રાત, અર્ઘ્ય દાન કરને સે જન્મ જન્મ કા ભય મિટ જાતા હૈ। બ્રાહ્મણ ચારોં વેદોં ઔર છઃ શાસ્ત્રોં કા વિદ્વાન્ બન જાતા હૈ। વૈશ્ય કો ધન તથા ગૌ-ધન કી પ્રાપ્તિ હોતી હૈ। ક્ષત્રિય સમુદ્ર તક ભૂમિ પ્રાપ્ત કર લેતા હૈ। શૂદ્ર કી ગરીબી દૂર હો જાતી હૈ। સ્ત્રી કો પુત્ર, સૌભાગ્ય ઔર ઘર કી પ્રાપ્તિ હોતી હૈ। જિન દેશોં મેં લોગ અગસ્ત્યાર્ચન કરતે હૈં, ઉન દેશોં મેં મેઘ કામવર્ષી હો જાતે હૈં। ટિડ્ડી દલોં કી સમાપ્તિ ઔર રોગોં કા નાશ હો જાતા હૈ। જો નિષ્કામ હોકર યાવજ્જીવન કરતે હૈં, વહ મુક્તિ પથ કે ભાગીદાર બન જાતે હૈં।