અધ્યાય ૩૦: શ્રાવણ માહાત્મ્ય સંક્ષિપ્ત ફળશ્રુતિ

ભગવાન શંકર બોલે, "હે વત્સ! શ્રાવણ માસ કા જો માહાત્મ્ય મૈંને તુમ્હેં બતાયા હૈ ઉસે યદિ કોઈ સૌ વર્ષ તક ઉસકા વર્ણન કરતા રહે તો ભી વહ પૂરી તરહ નહીં કહ સકતા। સતી ને દક્ષ પ્રજાપતિ કે યજ્ઞ મેં અપને શરીર કા હોમ કરને કે બાદ, હિમાલય કી પુત્રી કે રૂપ મેં પૈદા હોકર ઇસી શ્રાવણ માસ કા સેવન કિયા થા, જિસકે કારણ ઉસને મુઝે પતિ રૂપ મેં પ્રાપ્ત કિયા હૈ। ઇસીલિયે યહ મહીના મુઝે બહુત પ્રિય હૈ।"

ઇસ મહીને કી યહ વિશેષતા હૈ કિ ઇસમેં ન અધિક ઠંડ પડ़તી હૈ ઔર ન અધિક ગર્મી પડ़તી હૈ। ઇસ માહ મેં રાજા ઔર પ્રજા દોનોં કો અપને શરીર મેં વૈદિક મંત્રોં દ્વારા સફેદ ભસ્મ લગાની ચાહિયે યા જલ મિશ્રિત બારહ ત્રિપુણ્ડ મસ્તક, છાતી, નાભિ, દોનોં ભુજાઓં, દોનોં કુલ્હોં, દોનોં કન્ધોં, સિર, કંઠ ઔર પીઠ મેં 'માનસ્તોકે' ઇસ મંત્ર સે ધારણ કરતે હૈં। "સદ્યોજાતાદિ" ઇસસે યા ષડ્ક્ષર મંત્ર સે સર્વાંગ મેં ભસ્મ લગાની ચાહિયે। શરીર મેં એક સૌ આઠ રુદ્રાક્ષોં કો ધારણ કરના ચાહિયે। બત્તીસ રુદ્રાક્ષ ગલે મેં, બાઈસ મસ્તક મેં, બારહ દોનોં કાનોં મેં, ચૌબીસ દોનોં હાથોં મેં, આઠ- આઠ દોનોં ભુજાઓં મેં, એક ભાલ મેં ઔર એક શિખાગ્ર ભાગ મેં ધારણ કરને ચાહિએ। "પંચાક્ષરી મંત્ર" ૐ નમઃ શિવાય કા જાપ કરના ચાહિયે।

શ્રાવણ માસ કો મેરા પ્રિય માસ જાનકર ઇસ માસ મેં મેરી તથા કેશવ કી પૂજા કરની ચાહિએ। મુઝે ઇસ મહીને મેં કૃષ્ણ જન્માષ્ટમી અધિક પ્રિય હૈ। ઇસી દિન દેવકી કે ગર્ભ સે શ્રી કૃષ્ણ કા જન્મ હુઆ થા। હે વત્સ! મૈંને તુમસે શ્રાવણ મહીને કા લેશમાત્ર માહાત્મ્ય કહા હૈ। અબ તુમ ક્યા સુનના ચાહતે હો? સનત્કુમાર બોલે, "હે ભગવન! શ્રાવણ મહીને કે જિન કર્મોં કો આપને બતાયા ઉન્હેં સુનને કે સમય આનન્દ રૂપી સાગર મેં મગ્ન હો જાને સે તથા અધિક હો જાને કે કારણ સબ બાતેં સ્મરણ નહીં રહીં। હે નાથ! તથ્ય રૂપ સે આપ સુનાયેં। જિસસે ક્રમ સે પતા ચલે તથા મૈં ભક્તિ પૂર્વક ગ્રહણ કર સકૂઁ।"

ભગવાન સદાશિવ બોલે, "સમાહિત હો, શુભ અનુક્રમણિકા સુનો। શૌનક ઋષિ કા પૂર્વ પ્રશ્ન હૈ। અનન્તર સૂત જી કા ઉત્તર હૈ। સુનને વાલોં કે ગુણોં કી કથા, તુમ્હારે પ્રશ્ન ઔર શ્રાવણ માસ કી તથા શ્રાવણ કી સ્તુતિ। હે મુનિશ્રેષ્ઠ! ફિર સવિસ્તાર તુમ્હારા પ્રશ્ન હુઆ। તુમ્હારે દ્વારા મેરી સ્તુતિ નામ નિર્વચન આદિ સહિત હુઈ। ફિર ઉત્તર ક્રમ સે જિસમેં સબ ઉદ્દેશ્ય હૈં। વિશિષ્ટ તરહ સે તુમ્હારા પ્રશ્ન નક્ત વ્રત રુદ્રાભિષેક તથા લક્ષ-પૂજન વિધાન, દીપદાન માહાત્મ્ય, કિસી પ્રિય ચીજ કા ત્યાગના, રુદ્રાભિષેક કા ફલ, રુદ્રાભિષેક કા પંચામૃત સે ફલ, ભૂમિ શયન તથા મૌન વ્રત ફલ, ધારણ પારણ વિધિ, માસોપવાસ કથન, સોમખ્યાન મેં લક્ષવર્તી વિધિ કથન, કોટિલિંગ વિધાન, અન્નોદન વ્રત-કથન, હવિષ્યાન્ન ભોજન, પત્તલ પર ભોજન, શાક ત્યાગ, ભૂશયન, પ્રાતઃકાલ સ્નાન, દમશમ કથન, સ્ફટિક આદિ કે લિંગોં કી અર્ચના, જપ પૂજન ફલ, પ્રદક્ષિણા, નમસ્કાર, વેદ પારાયણ, પુરુષસૂક્ત વિધિ, ગ્રહ યજ્ઞ વિધિ, ક્રમ સે રવિ, ચન્દ્ર તથા ભૌમ કા વ્રત કથન, બુધ ઔર ગુરુ વ્રત, શુક્ર કે દિન જીવન્તિકા વ્રત, શનિ કે દિન નૃસિંહ વ્રત, શનિ, હનુમાન ઔર પીપલ વ્રત કથન, રોટક વ્રત તથા ઔદુમ્બર વ્રત માહાત્મ્ય, સ્વર્ણ-ગૌરી તથા દૂર્વા-ગણપતિ વ્રત કથન, પંચમી મેં નાગ વ્રત, ષષ્ટી કો સૂપદન, સપ્તમી કો શીતલા વ્રત તથા પવિત્રારોપણ વિધિ, નવમી કો દુર્ગા કુમારી પૂજા, દશમી કો આશા વ્રત, એકાદશી દ્વય વ્રત, દ્વાદશી વિષ્ણુપ્રીત્યર્થ પવિત્રારોપણ, ત્રયોદશી કો કામદેવ વ્રત, ચતુર્દશી કો શિવપ્રીત્યર્થ પવિત્રારોપણ, પૂર્ણિમા કો ઉપાકર્મ ઉત્સર્ગ તથા શ્રાવણી કર્મ વિધિ, સર્પબલિ, હ્યગ્રીવ જયન્તી મહોત્સવ, સભાદીપ, રક્ષાબન્ધન તથા ગજાનન કા સંકટનાશન વ્રત, કૃષ્ણ જન્માષ્ટમી વ્રત એવં કથા વિધિ, પિઠોર વ્રત, પોલા સંજ્ઞક વૃષભ વ્રત, દર્ભ સંગ્રહ, નદિયોં કા રજસ્વલા કાલ, સિંહ કી સંક્રાંતિ મેં ગૌ પ્રસવ હોને પર અનિષ્ટ શાંતિ, કર્ક-સિંહ શ્રાવણ મેં દાન, સ્નાન યુક્ત માસ માહાત્મ્ય શ્રવણ એવં કથન, વ્યાસ પૂજા, અગસ્ત્ય ઋષિ વિધિ, કર્મ તથા વ્રતોં કે ફલ કા નિર્ણય એવં માસ માહાત્મ્ય કે સુનને સે માસ કે સમસ્ત વ્રતોં કે ફલ કા ભાગી હોના હૈ।"

હે સનત્કુમાર! તુમ અપને મન મેં ઇસી ક્રમ કો ગ્રહણ કરો। જો પ્રાણી ઇસ અધ્યાય કા શ્રવણ કરતા હૈ, વહ પૂરે માસ કે વ્રતોં કા ફલ અનાયાસ હી પ્રાપ્ત કર લેતા હૈ। હે વિપ્રેન્દ્ર! પ્રાણી ઇસ માસ કે કિસી એક વ્રત કો કરને સે મુઝે સર્વ પ્રિય હો જાતા હૈ।

સૂતજી ને શૌનકાદિ ઋષિયોં સે કહા કિ હે ઋષિવૃન્દ! સનત્કુમાર શ્રાવણ માસ કી સ્તુતિ કરકે ઔર દેવાધિદેવ ભગવાન શ્રી સદાશિવ કા અપને મન મેં સ્મરણ કરતે હુયે ઉન સબ ઋષિયોં કી આજ્ઞા લેકર અપને આશ્રમ કો ચલે ગયે। ઇસ અદ્ભુત રહસ્ય કો આપ ભી હર કિસી સે ન કહના। યહ તો આપ સબકો ઉચિત પાત્ર જાનકર હી મૈંને પ્રકટ કર દિયા હૈ।