અધ્યાય ૨૬: શ્રાવણ માસની અમાસ

ભગવાન શંકર સનત્કુમાર સે બોલે, "અબ તુમ શ્રાવણ માસ કી અમાવસ્યા કો ક્યા કરના ચાહિએ, ઉસકે બારે મેં સુનો। મૈંને બહુત સમય પહલે મહાબલી, પરાક્રમી, સંસાર-વિધ્વંસક, દેવતાઓં કો હરાને વાલે દુષ્ટ દૈત્યોં કે સાથ અપને વૃષભ પર સવાર હોકર સંગ્રામ કિયા થા। પરન્તુ મહાબલી ઔર પરાક્રમી વૃષભ ને મેરા સાથ યુદ્ધ મેં કભી નહીં છોડ़ા। અન્ધકાસુર દૈત્ય ને એક બાર વૃષભ કે શરીર પર તીવ્ર આઘાત કિયા જિસસે ઉસકે શરીર સે ખૂન બહને લગા। કેવલ ઉસકે પ્રાણોં કી હી રક્ષા હો પાયી। ઇસ અવસ્થા મેં જબ મૈં દૈત્ય કો મારને ચલા તો ભી ઉસને મેરા સાથ નહીં છોડ़ા। મૈંને ઉસ સમય નન્દીશ્વર કે પરાક્રમ કો દેખા કિ ઉસને અન્ધક દૈત્ય કા અપને સીંગોં કે પ્રહાર સે વધ કર ડાલા। મૈં નન્દી કે ઇસ કાર્ય સે બહુત પ્રસન્ન હુઆ ઔર મૈંને ઉસસે વર માઁગને કો કહા। તુમ જો વર માઁગોગે ઉસે મૈં અવશ્ય પૂરા કરૂંગા।"

નન્દીશ્વર બોલા, "મુઝે કુછ નહીં ચાહિયે। આપ મુઝ પર પ્રસન્ન હૈં ઇસસે બઢ़કર મેરે લિએ ઔર ક્યા વરદાન હો સકતા હૈ। ફિર ભી સંસાર કી ભલાઈ કે લિએ આપસે પ્રાર્થના કરતા હૂઁ। આજ શ્રાવણ માસ કી અમાવસ્યા હૈ। આજ કે દિન ગૌ કે સહિત મૃત્તિકા બૈલોં કા પૂજન હો ઔર કામધેનુ સદૃશ્ય મેરા જન્મ હો।"

મનુષ્ય ભક્તિ દ્વારા પ્રત્યક્ષ ગૌ તથા બૈલોં કા પૂજન કરેં। ગેરૂ સે તથા ધાતુઓં સે ઉનકે શરીર કો સજાયેં। સીંગોં કો સોને, ચાઁદી સે મઢ़ેં। દોનોં સીંગોં મેં રેશમી ગુચ્છે બાઁધકર ચિત્ર-વિચિત્ર નાના રંગોં સે મિશ્રિત કપડ़ે કો પીઠ પર ઢક કર ગલે મેં સુમધુર આવાજ કરને વાલી ઘંટિયાઁ બાઁધેં। દિન મેં ગાઁવ કે બાહર લે જાકર શામ કો ઘર વાપિસ લે આએઁ। ખલી, બિનૌલે ઉન્હેં ખાને કો દેં। જો ઐસા કરે ઉનકે યહાઁ ગોધન કી વૃદ્ધિ હો। મૈંને વૃષભ સે કહા, "તુમને જો માઁગા હૈ વહ સબ તુમકો અવશ્ય મિલેગા।"

જો વૃષભ આજ કે દિન કિસી કામ મેં ન લગાયા ગયા હો, કેવલ ભૂસા ખાતા હો, પાની પીતા હો, ઉસે પોલ કહતે હૈં। ઉસી નામ સે આજ કા દિન ભી પોલ કહા જાયેગા। આજ કા દિન જગત્ મેં પોલા કે નામ સે પ્રસિદ્ધ હોગા। મનુષ્ય કો આજ કે દિન સબ ઇચ્છાઓં કો પૂર્ણ કરને વાલે બૈલોં કા ઉત્સવ મનાના ચાહિએ।

હે સનત્કુમાર! અબ મૈં તુમ્હેં કુશોત્પાટિની (કુશાગ્રહણ) વિધિ બતાતા હૂઁ। શ્રાવણ માસ કી અમાવસ્યા કે દિન સ્નાન કરકે પવિત્ર હોકર કુશોત્પાટન કરના ચાહિયે। કુશ કો બાર-બાર પ્રયોગ કરને પર ભી વહ શુદ્ધ રહતા હૈ। કુશ, કાશ, ભવ, દૂર્વા, ખસ, કુંદક, ગેહૂઁ, ચાવલ, મૂંજ ઔર ઘાસ- યહ કુશા કે દસ ભેદ બતાયે હૈં। "બ્રહ્મા દ્વારા નૈસર્ગિક ઉત્પન્ન દર્ભ મેરે સબ પાપોં કો નષ્ટ કરેં। સ્વસ્તિકારક હોં।" યહ મંત્ર કહકર પૂર્વ ઉત્તર કે બીચ ઈશાન કોણ મેં મુખ કરકે "હૂં ફટ્" મંત્ર દ્વારા એક હી બાર કુશ ઉખાડ़ના ચાહિયે।

જિન કુશોં કે અગ્ર ભાગ સૂખે ન હોં ઐસે હરે રંગ કે કુશ દેવકાર્ય ઔર જપાદિ કર્મ મેં, જડ़રહિત કુશ પિતૃ કાર્ય મેં રખના ચાહિયે। દેવકાર્ય ઔર પિતૃ કાર્ય કે લિયે સાત પત્ર કે કુશ ઉત્તમ બતાયે ગયે હૈં। મધ્ય મેં પત્ર ન હો, ઐસે અગ્ર ભાગ સહિત આદેશ પ્રમાણ કુશ પવિત્રા મેં રખને યોગ્ય હૈં। બ્રાહ્મણ કે લિએ ચાર કુશ કા પવિત્રા, ક્ષત્રિય કે લિએ તીન કુશ કા પવિત્રા, વૈશ્ય કે લિએ દો કુશ કા પવિત્રા ઔર શૂદ્ર કે લિએ એક કુશ કા પવિત્રા દેના ચાહિયે।

ઉત્પવનાર્થ કે લિએ, વર્ણોં કે લિએ દો પવિત્રા હોતે હૈં। પચાસ કા બ્રહ્મા તથા પચ્ચીસ કા વિષ્ટર હોતા હૈ। પવિત્રા કો આચમન કરતે સમય હાથ સે ન નિકાલેં। વિકિટ, અગ્નિકારણ તથા પાદ્ય સમાપ્તિ પર પવિત્રા કો ત્યાગ દેના ચાહિયે। દર્ભ તુલ્ય પુણ્યદાતા અન્ય કોઈ પવિત્રા પાપનાશક નહીં હૈ। જિતને દેવ ઔર પિતૃ કાર્ય હૈં વહ સબ દર્ભાધીન હૈં। અમાવસ્યા કે દિન ઐસે દર્ભોં કો સ્વીકાર કરના ચાહિયે। યહ દર્ભ કભી બાસી નહીં હોતે હૈં।