અધ્યાય ૨૧: શ્રાવણી પૂનમ વ્રત અને રક્ષાબંધન

સનત્કુમાર ને ભગવાન શંકર સે પૂછા, "હે પ્રભુ! આપ અબ મુઝે પૂર્ણમાસી કી વિધિ બતાને કી કૃપા કરેં।" ભગવાન શિવજી બોલે, "હે તાત! શ્રાવણ શુક્લ પૂર્ણિમા કો વેદોત્સર્જન ઉપાકર્મ હોતા હૈ યા ફિર પૌષ માહ કી પૂર્ણિમા કો યહ ઉપાકર્મ કિયા જાતા હૈ। ઉત્સર્જન મેં પૌષ માહ યા માઘ માહ કી પ્રતિપદા તિથિ યા રોહિણી નક્ષત્ર બતાયા ગયા હૈ। દૂસરા સમય અપની-અપની શાખા કે અનુસાર ઉત્સર્જન તથા ઉપાકર્મ દોનોં એક હી સમય કરને ઉત્તમ કહે ગયે હૈં।"

ઇસીલિયે શ્રાવણ માસ પૂર્ણિમા કે દિન ઉત્સર્જન ઉચિત હૈ તથા બહૃચ શાખાર્થી ઉપાકર્મ મેં શ્રવણ નક્ષત્ર ઉચિત હૈ। અતઃ ચતુર્દશી, પૂર્ણમાસી યા પ્રતિપદા તિથિ કે દિનોં મેં જિસ દિન શ્રવણ નક્ષત્ર હો, ઉસી દિન ઋગ્વેદિયોં કા ઉપાકર્મ હોતા હૈ। યજુર્વેદિયોં કા ઉપાકર્મ પૂર્ણિમા મેં તથા સામવેદિયોં કા ઉપાકર્મ હસ્ત નક્ષત્ર મેં હોતા હૈ। ઉપાકર્મ ગુરુ ઔર શુક્રાસ્ત નક્ષત્ર મેં ભી હો સકતા હૈ। ગુરુ તથા શુક્રાસ્ત નક્ષત્ર મેં પહલે ઉપાકર્મ કા શુભારમ્ભ ન કરેં, યહ શાસ્ત્રોં કા કથન હૈ। ગ્રહણ તથા સંક્રાંતિ આદિ યોગ યા દુષ્ટ સમય આ જાને પર ઉપાકર્મ દૂસરે કાલ મેં કરેં। હસ્તયુક્ત પંચમી યા ભાદ્રપદ પૂર્ણિમા કે દિન અપને-અપને ગ્રહ સૂત્ર કે અનુસાર ઉત્સર્જન ઉપાકર્મ કરેં। મલમાસ મેં શુદ્ધ પક્ષ મેં ઉત્સર્જન ઉપાકર્મ કરના ચાહિયે। યહ દોનોં ઉત્સર્જન ઉપાકર્મ નિત્ય હૈં। ઇનકો પ્રતિવર્ષ નિયમ સે કરના પડ़તા હૈ। ઉપાકર્મ કી સમાપ્તિ પર દ્વિજાતિયોં કે સમક્ષ ઉસી સભા મેં શ્રેષ્ઠ સભાદીપ સમર્પણ કરના ચાહિએ। ઉસે આચાર્ય યા અન્ય બ્રાહ્મણ કો દે દેના ચાહિયે। પ્રથમ સોને, ચાઁદી યા તાઁબે કે પાત્ર મેં એક કિ.ગ્રા. ગેહૂઁ રખકર ઉસકે ઊપર આટે કા બના દીયા બનાકર રખેં। ઉસમેં ઘી યા તેલ ભરકર તીન બત્તિયાઁ જલાની ચાહિયે તથા પાન સહિત બ્રાહ્મણ કો દેકર દક્ષિણા દેની ચાહિયે।

બ્રાહ્મણ કા પૂજન કર યહ મંત્ર બોલેં, "યહ શ્રેષ્ઠ સભાદીપ દક્ષિણા તથા પાન સહિત દેવદેવાર્થ હેતુ ભેંટ કર રહા હૂઁ। મેરે સભી મનોરથ પૂરે હોં તથા પુત્ર પૌત્ર આદિ કા ભવિષ્ય ઉજ્જ્વલ હો, યશ કી વૃદ્ધિ હો।" ઇસ પ્રકાર પાઁચ વર્ષ પશ્ચાત્ ઉદ્યાપન કરના ન ભૂલેં। બ્રાહ્મણ કો યથાશક્તિ દક્ષિણા દેકર વિદા કરના ચાહિયે। ઉસી રાત કો શ્રાવણી કર્મ કરના ચાહિયે। ઉસી કે સમીપ સર્પ બલિ દેની ચાહિયે। યે દોનોં કાર્ય અપને-અપને ગૃહ્યસૂત્રોં કો દેખકર કરને ચાહિયેં। ઇસી તિથિ મેં ભગવાન હયગ્રીવ કા અવતાર હુઆ થા। ઉસ દિન હયગ્રીવ જયન્તી મહોત્સવ મનાના ચાહિયે।

શ્રાવણ માસ પૂર્ણિમા કો શ્રવણ નક્ષત્ર મેં ભગવાન હયગ્રીવ કા જન્મ હુઆ થા। ઉસી સમય સમ્પૂર્ણ પાપનાશક સામવેદ ગાયા ગયા થા। ઇસીલિયે ઇસ દિન સામવેદ કો સુનના ચાહિયે ઔર ઉસકી પૂજા કરની ચાહિયે। વહાઁ અપને બન્ધુ બાન્ધવોં તથા મિત્રોં કે સાથ ભોજન કરના ચાહિએ ઔર મનોવિનોદ કે ખેલ ખેલને ચાહિયેં। હયગ્રીવ કી પૂજા કરની ચાહિયે। શુરૂ મેં પ્રણવ ભોજન કરના ચાહિયે। ઉસકે બાદ 'ભગવતે' તથા ' ધર્માય' કહકર 'ચતુર્થ્યન્તર આત્મવિશોધન' શબ્દ કી યોજના કરની ચાહિયે। અન્ત મેં "નમઃ" શબ્દ કા ઉચ્ચારણ કરના ચાહિયે।

યહ અઠારહ અક્ષરોં કા મંત્ર સબ સિદ્ધિયોં કો પ્રદાન કરને વાલા તથા વશ્ય, મોહન આદિ પ્રયોગોં કા એક હી સાધક મંત્ર હૈ। ઇસકા પુરશ્ચરણ, અક્ષર સંખ્યા કે અનુસાર અઠારહ લાખ યા અઠારહ હજાર હૈ। પરન્તુ ઇસ કલિયુગ મેં ઇસકા ચૌગુના કરના ચાહિયે। ઇસ પ્રકાર કરને સે ભગવાન હયગ્રીવ પ્રસન્ન હોતે હૈં ઔર સભી કામના પૂર્ણ કર દેતે હૈં।

ઇસી દિન રક્ષા બન્ધન કા પર્વ મનાયા જાતા હૈ। યહ સબ રોગોં કા નાશ કરને વાલા તથા અશુભોં કા નાશ કરને વાલા હૈ। હે સનત્કુમાર! ઇસકે વિષય મેં મૈં તુમ્હેં પુરાના ઇતિહાસ સુનાતા હૂઁ। પહલે ઇન્દ્રાણી ને ઇન્દ્ર કી જય કે લિએ ઇસે કિયા થા। પુરાને સમય મેં દેવ ઔર અસુરોં મેં સંગ્રામ છિડ़ ગયા થા જો બારહ વર્ષ તક ચલા। ઇન્દ્રાણી ને ઉસી સમય ઇન્દ્ર કો થકા જાનકર કહા, "હે દેવ! આજ ચતુર્દશી હૈ। કલ સુબહ મૈં રક્ષા બન્ધન કરૂઁગી। જિસકે કરને સે આપ અજેય હો જાયેંગે। ઇતના કહકર ઇન્દ્રાણી ને પૂર્ણિમા કે દિન મંગલ આદિ કર, હર્ષ દેનેવાલી રક્ષા કો ઇન્દ્ર કે દાહિને હાથ મેં બાઁધ દિયા।"

ઇન્દ્ર ને રક્ષા બંધવાકર બ્રાહ્મણોં કે સાથ સ્વસ્તિવાચન કિયા ઔર ઇસકે બાદ અસુર સેના પર આક્રમણ કર દિયા। દેખતે હી દેખતે ઇન્દ્ર ને બલશાલી અસરોં પર વિજય પ્રાપ્ત કર લી। ભગવાન ભોલેનાથ બોલે, "હે સનત્કુમાર! શ્રાવણ માસ કી પૂર્ણિમા કે દિન મનુષ્ય કો પ્રાતઃકાલ શ્રુતિ-સ્મૃતિ વિધાન દ્વારા સ્નાન કરના ચાહિયે। સંધ્યા, જપ આદિ કરકે પિતર, દેવતા ઔર ઋષિ તર્પણ કરના ચાહિએ। સોને કે પાત્ર કી સુરક્ષા બનાકર ઉસકો સ્વર્ણ કે સૂત્ર સે બાંધકર મોતી આદિ દ્વારા વિભૂષિત, સ્વચ્છ રેશમ કે બને, વિચિત્ર ગ્રન્થિયુક્ત, પત્ર ગુચ્છોં સે સુશોભિત, સરસોં ચાવલોં કો અન્દર રખકર આકર્ષક બનાના ચાહિએ। વહાઁ કલશ રખકર ઉસકે ઊપર પૂર્ણપાત્ર મેં રક્ષા રખની ચાહિયે। સુન્દર આસન પર સગે-સમ્બન્ધિયોં સહિત બૈઠકર મંગલ ગાન કરના ચાહિયે। ઇસકે બાદ "યેન બદ્ધો બલી રાજા દાનવેન્દ્રો મહાબલઃ। તેન ત્વાં બધ્નામિ રક્ષે માચલઃ માચલઃ ॥" મંત્ર કા ઉચ્ચારણ કરના ચાહિયે।"

બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, શૂદ્ર તથા અન્ય વ્યક્તિયોં કો ભી પહલે બ્રાહ્મણોં કી પૂજા કરકે રક્ષા બંધન કરના ચાહિયે। ઇસ પ્રકાર જો રક્ષા બંધન કરતા હૈ વહ સબ દોષોં સે છૂટ જાતા હૈ। પરન્તુ રક્ષા બંધન કા કાર્ય ભદ્રા નક્ષત્ર મેં કદાપિ નહીં કરના ચાહિયે। ભદ્રા નક્ષત્ર મેં ઇસકો કરને સે વિપરીત ફલ પ્રાપ્ત હોતા હૈ।