અધ્યાય ૨૨: સંકટહરણ વ્રત

સનત્કુમાર ને ભગવાન સદાશિવ સે પૂછા, "હે ભગવન્! શ્રાવણ શુક્લ ચતુર્થી કે દિન સર્વકામ ફલપ્રદ સંકટહરણ દેવાદેવ કા કિસ વિધિ સે વ્રત તથા પૂજન કરેં, કબ ઉદ્યાપન કરેં? મુઝે વિસ્તાર પૂર્વક બતાને કા કષ્ટ કરેં।"

ભગવાન શંકર ને કહા, "ચતુર્થી કે દિન સુબહ ઉઠકર દાતુન આદિ કરકે પુણ્યદાતા શુભ સંકટ હરણ નામ કા વ્રત કા સંકલ્પ કરના ચાહિયે। હે દેવેશ! મૈં આજ ચન્દ્રમા કે ઉદય હોને તક નિરાહાર રહૂઁગા। આપકી પૂજા કર ભોજન કરૂઁગા। મેરે ઊપર આયે સંકટ કો દૂર કરેં। ઇસ પ્રકાર સંકલ્પ કર કાલે તિલોં સે સ્નાન કર ગણાધિપતિ કી પૂજા કરની ચાહિયે।"

અપની સામર્થ્ય કે અનુસાર સ્વર્ણ, ચાઁદી યા તાઁબે કી ગણેશ જી કી મૂર્તિ બનવાયેં। યદિ ઇતના ન હો સકે તો મિટ્ટી કી પ્રતિમા કુમ્હાર સે બનવાયેં। પહલે અષ્ટદલ કમલ કે ઊપર ઘટ સ્થાપિત કરના ચાહિયે। ઉસમેં જલ ભરકર સ્વચ્છ વસ્ત્ર સે ઢક દેં ઔર ઉસકે ઊપર પ્રતિમા રખકર ષોડ્શ ઉપચાર દ્વારા વૈદિક મન્ત્રોં યા તાન્ત્રિક મન્ત્રોં સે પૂજા કરની ચાહિયે।

શુદ્ધ ઘી કે તિલ કા દસ લડ્ડૂ બનાયે। ઉનમેં સે પાઁચ ગણેશ જી કે લિયે રખેં। ભક્તિ દ્વારા દેવતા કી ભાઁતિ બ્રાહ્મણ કી પૂજા કરની ચાહિયે। ઔર દક્ષિણા દેકર પ્રાર્થના કરની ચાહિયે આપકે નિમિત્ત ઇન પાઁચ લડ્ડૂઓં કો ફલોં તથા દક્ષિણા સહિત દે રહા હૂઁ। આપ ઇન્હેં ગ્રહણ કરેં। આપત્તિ સે મેરા ઉદ્ધાર કરેં। જો કુછ મૈંને દ્રવ્યહીન કમ યા અધિક દિયા હૈ। હે વિપ્ર રૂપ ગણેશ્વર! વહ સબ પરિપૂર્ણ હો। ઇસકે બાદ બ્રાહ્મણોં કો સ્વાદિષ્ટ ભોજન કરાના ચાહિયે ઔર ચન્દ્રમા કો અર્ઘ્ય દેના ચાહિયે। ઇસ પ્રકાર વિધિપૂર્વક વ્રત કરને વાલે પર ગણેશ જી પ્રસન્ન હો જાતે હૈં ઔર મનોવાંછિત ફલ પ્રદાન કરતે હૈં। ઇસ વ્રત કે કરને સે વિદ્યાર્થી કો વિદ્યા, ધનવાન કો ધન ઔર પુત્ર કી અભિલાષા કરને વાલે કો પુત્ર પ્રાપ્ત હોતા હૈ। રોગી કો રોગ સે છુટકારા મિલ જાતા હૈ।

અબ મૈં તુમ્હેં પૂજા તથા જપ કે મન્ત્ર બતલાતા હૂઁ। પહલે 'ઓંકાર' શબ્દ ફિર 'નમઃ' ફિર 'હે રમ્બ' કે બાદ 'લંબોદર' શબ્દ ઉસકે બાદ 'સંકટ નિવારણ' શબ્દ કો ચતુર્થ્યાન્ત બનાકર, અન્ત મેં 'સ્વાહા' શબ્દ કહના ચાહિયે। વૈસે યહ ૨૧ અક્ષરોં કા મંત્ર હૈ। મનુષ્ય કો દસોં દિશાઓં કી પૂજા કરની ચાહિયે। નિમ્નલિખિત ૨૧ નામોં દ્વારા ગણેશ જી કી પૂજા કરની ચાહિયે- ઉમાપુત્ર, અગ્નાશન, એકદન્ત, દંતવક્ત્ર, મૂષકવાહન, વિનાયક, ઈશપુત્ર, સર્વસિદ્ધિ પ્રદાયક, ગણાધ્યક્ષ, સ્કન્દગુરો, સર્વસંકટનાશક, લમ્બોદર, ગોર્યમંગલસમ્ભવ, ધૂમ્રકેતો, ભાલચન્દ્ર, અસુરમર્દન, વિદ્યાવિધાન, વિકટ શૂર્પકર્ણ, વિઘ્નરાટ, અઘનાશન।

આપ મુઝ પર પ્રસન્ન હો। મેરી સભી અભિલાષાઓં કો પૂર્ણ કરેં। હે પ્રભુ! મેરે શત્રુઓં કી બુદ્ધિ કા નાશ હો તથા મેરે મિત્રોં કા અભ્યુદય હો। ઇસ પ્રકાર પ્રાર્થના કરકે અષ્ટોત્તરશત હોમ કરના ચાહિયે। વ્રત કી સમાપ્તિ પર ગણેશ કે પ્રીત્યાર્થ લડ્ડુઓં કા બ્રાહ્મણોં કો બાયના દેના ચાહિયે। આગે દિયે મન્ત્ર સે પાઁચ બાર ચન્દ્રમા કો અર્ઘ્ય દેના ચાહિયે। ક્ષીરોદાર્ણવસંભૂત!! અગ્નિગોત્રસમુદભૂત! શારીન! રોહિણી સહિત મેરે દિયે હુયે ઇસ અર્ઘ્ય કો સ્વીકાર કરેં। તત્પશ્ચાત બ્રાહ્મણોં કો સ્વાદિષ્ટ ભોજન કરવાના ચાહિયે ફિર સ્વયં ભોજન કરના ચાહિયે। ચાર માસ તક યહ વ્રત કરને કે બાદ પાઁચવેં માસ મેં ઉદ્યાપન કરના ચાહિયે। સાધક કો પહલે વ્રત કુણ્ડ કી શક્તિ અનુસાર મૂર્તિ બનાની ચાહિયે। પ્રથમ વિધિ સે પૂજા કરકે સુગન્ધિત ચન્દન તથા નાના પ્રકાર કે ફૂલોં દ્વારા પૂજા કરની ચાહિયે। સૂપ ઔર પાયસ, દક્ષિણા સહિત ગણેશ કી પ્રતિમા કપડ़ે સે લપેટ કર બ્રાહ્મણ કો દેના ચાહિયે। વ્રત સમાપ્તિ કે લિયે પાઁચ સેર તિલ દેના ચાહિયે ઔર ક્ષમા પ્રાર્થના કરની ચાહિયે। ઇસ પ્રકાર ઉદ્યાપન કરને માત્ર સે હી અશ્વમેઘ ફલ કી પ્રાપ્તિ હોતી હૈ।

સનત્કુમાર મેરે કહને સે પૂર્વ પાર્વતી ને ઇસ વ્રત કો ચાર માસ તક સંકલ્પ કી પ્રાપ્તિ કે લિયે કિયા થા। પાઁચવેં માસ મેં ઉન્હોંને પુત્ર કાર્તિકેય કો પ્રાપ્ત કિયા થા। મહર્ષિ અગસ્ત્ય ને સમુદ્રપાન કે સમય ઇસે કિયા થા। તીન માસ પશ્ચાત્ ઉન્હેં વિઘ્નેશ કે પ્રસાદસ્વરૂપ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત હો ગઈ થી। હે મુનિશ્વર! ઇસ વ્રત કો દમયન્તી ને છઃ માસ તક કિયા થા તભી ઉસને મહારાજ નલ કે દર્શન કિયે થે। અનિરુદ્ધ કો ખોજતી ચિત્રલેખા ને ઇસ વ્રત કો કિયા। "વહ કહાઁ ગયે? ઉન્હેં કૌન લે ગયા? વાણાસુર કે યહાઁ જાને પર પ્રદ્યુમ્ન વ્યાકુલ હો ગયે, તબ ઉનસે રુક્મણી ને બડ़ે પ્રેમ સે કહા, "પુત્ર! મૈં તુમસે જિસ વ્રત કો કહને જા રહી હૂઁ ઉસે ધ્યાનપૂર્વક સુનો - પૂર્વ સમય મેં તેરે જન્મકાલ કે સમય મેરે સૌરી ઘર સે તુઝકો એક રાક્ષસ ચુરાકર લે ગયા થા। બસ મેરા હૃદય તેરે વિયોગ સે છલની હો ગયા। મૈં રોતી થી કિ મૈં અપને લાલ કા મુખ કબ દેખૂઁગી? ઉસ સમય જબ દૂસરી સ્ત્રિયોં કે પુત્રોં કો દેખતી તો પુત્ર વિયોગ સે પાગલ હુઈ મૈં કહતી કહીં યહ મેરા પુત્ર તો નહીં? ઇસ તેરે વિયોગ કા દુઃખ ઝેલતે હુયે કઈ વર્ષ વ્યતીત હો ગયે। પ્રભુ કૃપા સે હમારે યહાઁ લોમશ ઋષિ આ ગયે ઉન્હોંને મેરી દશા કો દેખકર મુઝસે સંકટ ચતુર્થી કા વ્રત કરને કો કહા। ઉનકી આજ્ઞાનુસાર મૈંને ચાર બાર યહ વ્રત કિયા। વ્રત કે પ્રભાવ સે તુમને વાપિસ લૌટકર શમ્બરાસુર કા વધ કિયા થા। અતઃ યદિ તુમ ભી ઇસ વ્રત કો કરોગે તો અવશ્ય હી તુમ્હારે પુત્ર કા પતા ચલ જાયેગા ઔર વહ ઘર વાપિસ લૌટ આયેગા। માતા કે આદેશાનુસાર પ્રદ્યુમ્ન ને ભી ગણેશ જી કે પ્રીત્યાર્થ વિધિવત્ ઇસ વ્રત કો કિયા। તભી નારદ જી ને આકર ઉનકો બતાયા કિ અનિરુદ્ધ વાણાસુર પુરી મેં હૈ। ઉસી સમય પ્રદ્યુમ્ન વાણાસુર પુરી મેં ગયે ઔર વાણાસુર કો સૈન્ય સહિત જીતકર અપને પુત્ર કો પુત્રવધૂ સહિત લે આયે। પ્રાચીન કાલ મેં દૂસરે દેવતાઓં ને ભી વિઘ્નેશ કે પ્રીત્યર્થ ઇસ વ્રત કો કિયા થા। મૃત્યુલોક મેં ઇસ વ્રત કે સમાન સિદ્ધિ દેને વાલા ઔર કોઈ વ્રત નહીં હૈ। અધિક કહને સે ક્યા લાભ? ઇસ વ્રત કા ઉપદેશ નાસ્તિક ઔર શઠ કો નહીં દેના ચાહિયે। શિષ્ય યા શ્રદ્ધાયુક્ત સાધુ કો તુમ ઇસકા ઉપદેશ દે સકતે હો। હે મહામુને તુમ ધર્મિષ્ઠ વિઘ્નનન્દન તથા મેરે પ્રિય હો, ઇસલિયે મૈંને તુમકો ઇસ વ્રત કા ઉપદેશ દિયા હૈ।"