અધ્યાય ૧૯: એકાદશી અને દ્વાદશી વ્રત

ભગવાન શંકર ને બ્રહ્માપુત્ર સનત્કુમાર સે કહા, "હે મહામુને! શ્રાવણ માસ કે દોનોં પક્ષોં કી એકાદશી તિથિ કે દિન ક્યા કરના ચાહિએ ઉસે સુનો। એકાદશી વ્રત કે સમ્બન્ધ મેં મૈંને આજ તક કિસી કો કુછ નહીં બતાયા હૈ। યહ વ્રત ગુપ્ત, ઉત્તમ, મહાન્, પુણ્ય તથા પાપ-તાપ કો જડ़ સે નષ્ટ કરને વાલા હૈ। શ્રાવણ માસ મેં કિયે ગયે પાપોં કા નાશ કરને વાલા તથા સબ વ્રતોં મેં ઉત્તમ યહ પવિત્ર એકાદશી કા વ્રત હૈ।"

દશમી કે દિન પ્રાતઃ સ્નાન કર ગુરુદેવોં કી આજ્ઞા સે વેદવેત્તા, પુરાણજ્ઞાતા, જિતેન્દ્રિય બ્રાહ્મણોં કા પૂજન કરેં। ભગવાન વિષ્ણુ કા સોલહ ઉપચારોં સે પૂજન કરના ચાહિયે। ઉનસે પ્રાર્થના કરેં, "હે પુણ્ડરીકાક્ષ! મૈં દૂસરે દિન આને વાલી એકાદશી કા નિરાહાર રહકર વ્રત કરના ચાહતા હૂઁ। આપ મેરી રક્ષા કરેં।"

ઉસ દિન ગુરુદેવ ઔર અગ્નિ કે સમીપ ભૂમિ પર શયન કરના ચાહિયે। કામ, ક્રોધ ઔર મોહ કો ત્યાગકર એકાદશી કે દિન પ્રાતઃકાલ ભગવાન વિષ્ણુ મેં મન લગાકર શ્રીધર કા જાપ કરતે રહના ચાહિએ। તીન દિન તક કિસી ભી પાખણ્ડી સે વાર્ત્તાલાપ ન કરેં। કેવલ ઇતના કરને માત્ર સે યહ વ્રત મોક્ષ કો પ્રદાન કરને વાલા બન જાતા હૈ। દોપહર કે સમય પંચગવ્ય લેકર નદી કે જલ મેં સ્નાન કરના ચાહિએ। નદી ન હો તો કુએઁ કે જલ મેં ગંગાજલ મિલાકર સ્નાન કરના ચાહિયે। ભગવાન સૂર્ય કો નમસ્કાર કરકે ભગવાન વિષ્ણુ કી શરણ મેં જાકર વર્ણ કે અનુસાર સબ કાર્ય કરકે અપને ઘર કો વાપસ લૌટના ચાહિયે।

ઘર આને પર શ્રદ્ધા તથા ભક્તિ પૂર્વક ભગવાન વિષ્ણુ કા અર્ચન પુષ્પ, દીપ, ધૂપ આદિ સે કરના ચાહિયે। રાત કો ગીત, વાદ્ય તથા કથા સુનતે હુએ જાગરણ કરના ચાહિયે। ફિર કલશ સ્થાપન કર પંચરત્ન ઔર સ્વર્ણ કો કલશ મેં ડાલકર સફેદ ચન્દન સે પૂજા કર કલશ કો દો સફેદ કપડ़ોં સે ઢક દેના ચાહિયે। દેવેશ કી પ્રતિમા શંખ, ચક્ર તથા ગદા સે યુક્ત કર ઉસકી પૂજા કરની ચાહિયે। ઇસકે બાદ દ્વાદશી કે દિન પ્રાતઃ આહ્નિક કરકે "શ્રીધર" કા જાપ કરના ચાહિયે। શંખ, ચક્ર, ગદા તથા પદ્મધારી ભગવાન વિષ્ણુ કી પૂજા કરકે બ્રાહ્મણ કો સોને કી દક્ષિણા સહિત કલશ દેના ચાહિયે। કલશ કે સાથ મક્ખન દેના ન ભૂલેં।

ભગવાન શ્રીધર! આપ પ્રસન્ન હોકર મુઝે લક્ષ્મી પ્રદાન કરેં। ઇસ પ્રકાર ઉચ્ચારણ કર શ્રેષ્ઠ વેદ પાઠી બ્રાહ્મણોં કો ભોજન કરાકર અપની સામર્થ્ય કે અનુસાર ઉન્હેં દક્ષિણા દેકર બિદા કરના ચાહિયે। અપને નૌકરોં કો ભોજન કરાકર ગૌ કો ભૂસા દેકર સ્વયં બન્ધુ બાંધવોં સહિત ભોજન કરના ચાહિયે। ઇસ પ્રકાર શુક્લ પક્ષ ઔર કૃષ્ણ પક્ષ દોનોં તિથિયોં કે વ્રતોં કા વિધાન એક સમાન હૈ। શુક્લ પક્ષ મેં શ્રીધર ઔર કૃષ્ણ પક્ષ મેં ભગવાન વિષ્ણુ જનાર્દન કહે ગયે હૈં।

અબ મૈં તુમ્હેં દ્વાદશી કે દિન ભગવાન વિષ્ણુ કે નિમિત્ત પવિત્રારોપણ કે સમ્બન્ધ મેં બતાતા હૂઁ। હે તાત! ઇસકા અધિકારી કૌન હૈ? યહ જાન લેના ભી આવશ્યક હૈ। બ્રાહ્મણ, વૈશ્ય, ક્ષત્રિય, શૂદ્ર ઔર સ્વધર્મ સ્થિત જનોં કો ભક્તિ દ્વારા પવિત્રારોપણ કરના ચાહિયે। સ્ત્રિયોં તથા શૂદ્રોં કો કેવલ નામ માત્ર દ્વારા શ્રીહરિ કા પૂજન કરના ચાહિએ। સતયુગ મેં મણિ કા, ત્રેતાયુગ મેં સ્વર્ણ કા, દ્વાપર મેં રેશમી તથા કલિયુગ મેં સૂત દ્વારા પવિત્રા કા નિર્માણ કરના ચાહિયે। સન્યાસિયોં કો માનસિક પવિત્રારોપણ કરના ચાહિયે। પવિત્રા કો બાંસ કે પાત્ર મેં રખકર ઉસે સાફ વસ્ત્ર સે ઢક કર ભગવાન શ્રીધર કે સમ્મુખ ઉસે રખકર કહના ચાહિયે, "હે પ્રભુ! મૈંને અપને ક્રિયાલોપાર્થ પવિત્રા કો ઢકા હૈ। હે દેવ! મેરે કામ મેં વિઘ્ન ન હો। હે નાથ! આપ મુઝ પર દયા કરેં। આપકો મૈં ઇસ પવિત્રા દ્વારા પ્રસન્ન કરના ચાહતા હૂઁ। હે દેવેશ! આજ સે લેકર વર્ષ ભર તક વ્રતનાશક કામ, ક્રોધ આદિ ન હોં। આપ તબ તક મેરી સુરક્ષા કરેં જબ તક મેરા વ્રત પૂર્ણ હો।"

કલશ પર બાંસ કે પાત્ર મેં રખે પવિત્રા કી નમ્રતાપૂર્વક ઇસ પ્રકાર પ્રાર્થના કરની ચાહિયે, "હે પવિત્રા! એક વર્ષ તક કિયે અર્ચન સે પ્રસન્ન હોકર આપ વિષ્ણુ લોક સે યહાઁ આયી હૈં। અતઃ આપકો નમસ્કાર હૈ। હે દેવ! વિષ્ણુ તેજ સે ઉત્પન્ન રમણીય તથા પાપનાશક, સબ ઇચ્છાઓં કે પ્રદાતા, આપકે શરીર મેં પવિત્રા કો ધારણ કરતા હૂઁ। હે દેવેશ! હે પુરાણ પુરુષોત્તમ! આપ મેરે દ્વારા આમંત્રિત હૈં અતઃ આપકા પૂજન કરતા હૂઁ। આપકો નમસ્કાર હૈ। હે દેવ! કલ પ્રાતઃ આપકે નિમિત્ત ઇસ પવિત્રા કો અર્પણ કરૂઁગા। ઇસકે બાદ પુષ્પાંજલિ દેકર રાત્રિ મેં જાગરણ કરના ચાહિયે।"

એકાદશી કે દિન અધિવાસન કર દ્વાદશી કો સુબહ પૂજા કરેં। ગન્ધ, દૂબ, ચાવલ તથા હાથ મેં પવિત્રા કો ગ્રહણ કર કહેં, "હે દેવેશ! આપકો નમસ્કાર હૈ। ઇસ પવિત્રા કો આપ સ્વીકાર કરેં। એક વર્ષ તક પુણ્ય ફલપ્રદ પવિત્રા સે નિવેદન કરેં- આપ મુઝે પવિત્ર કરેં। હે દેવ! આપકે સુપ્રસાદ સે મેરે સે જાને-અનજાને જો પાપ હો ગયે હૈં, ઉન પાપોં સે મૈં પવિત્ર હો જાઊઁ। મૂલ મંત્ર દ્વારા પવિત્રા કો સમ્પુટિત કર નૈવેદ્ય દેના ચાહિયે। મૂલ મંત્ર સે અગ્નિ મેં ઘૃત તથા પાયસ દ્વારા હવન કરના ચાહિયે। ઇસી મંત્ર દ્વારા પવિત્રા કો વિસર્જન કરકે કહેં - હે પવિત્રે! એક વર્ષ તક કિયે મેરે અર્ચન કો સવિધિ પરિપૂર્ણ કરેં। હે પવિત્રે! વિસર્જિત હોં, વિષ્ણુલોક કો લૌટ જાયેં। ઇસ પ્રકાર કહકર ઉસે બ્રાહ્મણ કો દે દેં યા જલ મેં વિસર્જિત કર દેં। હે વત્સ! જો મનુષ્ય હરિ કા યહ પવિત્રારોપણ કરતા હૈ, વહ ઇસ સંસાર મેં આનન્દ ભોગકર અન્ત મેં વિષ્ણુલોક કો જાતા હૈ।"