અધ્યાય ૧૪: નાગ પંચમી વ્રત અને સર્પ પૂજન

ભગવાન શંકર ને સનત્કુમાર સે કહા, "અબ મૈં તુમ્હેં શ્રાવણ શુક્લ પંચમી કો કિયે જાને વાલે વ્રત નાગ પંચમી વ્રત કે બારે મેં બતાતા હૂઁ। ધ્યાનપૂર્વક સુનો।"

સાધક કો ચાહિએ કિ વહ એક દિન પહલે કેવલ એક સમય ભોજન કરે। પંચમી વાલે દિન સ્વર્ણ યા રજત નિર્મિત નાગ લેકર નક્તવ્રત કરના ચાહિયે। નક્તવ્રત રખકર બઢ़ઈ યા કુમ્હાર સે પાઁચ ફનોં વાલા નાગ બનવાકર ઉસકી પૂજા કરની ચાહિએ।

અપને ઘર કે મુખ્ય દ્વાર કે દોનોં તરફ ગોબર સે પાઁચ ફનોં કા નાગ બનાકર કટોરે મેં દૂધ રખકર ઉસકી ધૂપ, દીપ, ગન્ધ, અક્ષત, કરવીર, માલતી, ચમેલી તથા ચમ્પા કે ફૂલોં સે પૂજા કરની ચાહિયે।

બ્રાહ્મણોં કો શુદ્ધ ઘી કે લડ્ડૂ તથા ખીર કા ભોજન કરવાના ચાહિએ। કાલીય નાગ, તક્ષક નાગ, શંખપાલ, વાસુકિ, શેષનાગ, પદ્મનાગ આદિ નાગોં કો હલ્દી વ ચન્દન સે દીવાર પર બનાકર તથા નાગમાતા કદ્રૂ કો ભી અંકિત કર પુષ્પોં સે પૂજા કરની ચાહિએ। પૂજન કે પશ્ચાત્ ઘી ઔર ખાંડ મિલાકર ઉનકો દૂધ પિલાના ચાહિયે।

ઉસ દિન લોહે કી કઢ़ાઈ મેં પકવાન બનાને વર્જિત હૈં। ગેહૂઁ ઔર દૂધ કી ખીર બનાકર ભુને ચને, ધાન કા લાવા ઔર ભુને જૌ નાગોં કો દેને ચાહિએ એવં સ્વયં ભી ઉપરોક્ત વસ્તુઓં કા ભોજન કરના ચાહિએ। પરિવાર વાલોં કો ભી ભોજન મેં યે હી વસ્તુએઁ દેની ચાહિયેં। સાઁપોં કી બાઁબી કે પાસ ગાન વાદ્ય દ્વારા ઉત્સવ મનાના ચાહિએ। ઐસા કરને વાલે મનુષ્યોં કો જીવન ભર કભી સર્પ ડસને કા ભય નહીં રહતા।

સર્પ કે દર્શન કરને સે હી મનુષ્ય અધોગતિ કો પ્રાપ્ત હોતા હૈ। સર્પ તમોગુણી હોતા હૈ। વિધિપૂર્વક બ્રાહ્મણ સહિત નાગ કા નિર્માણ કર પૂજા કરની ચાહિએ। ઇસ તરહ બારહ મહીનોં કી શુક્લ પક્ષ કી પંચમી કા વ્રત કરના ચાહિએ। વર્ષ કી સમાપ્તિ પર શુક્લ પક્ષ પંચમી કો ફિર સે નાગોં કા પૂજન કરના ચાહિએ।

શ્રી નારાયણ જો સબ સ્થાનોં પર સ્થિત હૈં, સબ વસ્તુઓં કો પ્રદાન કરને કી ક્ષમતા રખતે હૈં, જો અપરાજિત હૈં ઉનકો સ્મરણ કર નિમ્ન વચન કહને ચાહિએઁ -

હે પ્રભુ! મેરે વંશ મેં હમારે પૂર્વજોં મેં સે જો ભી સર્પોં કે દંશ સે અધોગતિ કો પ્રાપ્ત હુએ હોં, વે ઇસ વ્રત સે તથા દાન સે મુક્તિ કો પ્રાપ્ત હો જાયેં। ઇસ પ્રકાર ઉચ્ચારણ કર સફેદ ચંદનયુક્ત ચાવલ કે પાની કો ભક્તિપૂર્વક વાસુદેવ શ્રી કૃષ્ણ કે નિમિત્ત જલ મેં છોડ़ દેના ચાહિયે। ઇસ પ્રકાર વ્રત, પૂજા ઔર દાન સે સાધક કે વંશ મેં સર્પ દંશ કે કારણ મરે હોંગે યા ભવિષ્ય મેં મરને વાલે હોંગે, હે સનત્કુમાર! વે સબ સર્પ યોનિ સે મુક્ત હોકર સ્વર્ગ લોક મેં પહુઁચ જાયેંગે। ઇસ પ્રકાર વ્રત કરને વાલા અપને વંશ કા ઉદ્ધાર કર શિવજી કે સાન્નિધ્ય મેં પહુઁચ જાતા હૈ।

હે સનત્કુમાર! જો મનુષ્ય નાગ કી હત્યા કરતે હૈં, ઉનકે પરિવાર મેં અગલે જન્મ મેં પુત્ર નહીં હોતા ઔર યદિ હોતા હૈ તો અધિક સમય તક જીવિત નહીં રહતા। મહિલાઓં કી કૃપણતા કે કારણ ભી પ્રાણી કો સર્પ યોનિ પ્રાપ્ત હોતી હૈ। જો દૂસરોં કી અમાનત હજમ કર જાતે હૈં વે ભી સર્પ યોનિ મેં જાતે હૈં। જો પ્રાણી વિભિન્ન કારણોં સે સર્પ યોનિ મેં ચલે જાતે હૈં ઉનકે ઉદ્ધાર કા એકમાત્ર રાસ્તા નાગપંચમી કા વ્રત હી હૈ। જો પ્રાણી નાગપંચમી કા વ્રત તથા નાગ પૂજા કરતે હૈં, ઉનકી ભલાઈ કે - લિએ નાગોં કે સ્વામી શેષનાગ ઔર વાસુકિ નાગ ભગવાન વિષ્ણુ સે ઔર ભગવાન શંકર સે હાથ - જોડ़કર પ્રાર્થના કરતે હૈં। શેષનાગ ઔર વાસુકિ નાગ કી પ્રાર્થના પર ભગવાન વિષ્ણુ ઔર ભગવાન શંકર ઉન લોગોં કી સબ મનોકામનાએઁ પૂર્ણ કરતે હૈં। વે પ્રાણી નાગલોક મેં અનેક તરહ કે ભોગોં કો ભોગકર બૈકુણ્ઠ લોક મેં જાતે હૈં।