અધ્યાય ૧૫: સુપોદન વ્રત (શ્રાવણ છઠ)

ભગવાન શંકર ને સનત્કુમાર કો બતાયા કિ શ્રાવણ માસ કી શુક્લ પક્ષ કી ષષ્ઠી તિથિ કો મહા મૃત્યુ વિનાશક ઉત્તમ "સૂપોદાન" નામક વ્રત કિયા જાતા હૈ। મંદિર મેં યા ઘર પર રહકર હી શિવજી કી પૂજા કરને કે બાદ દાલ, આટા, ચાવલ કા નૈવેદ્ય, નમક સહિત આમ કી સબ્જી રખની ચાહિયે। બ્રાહ્મણોં કો નૈવેદ્ય પદાર્થોં કા બાયના દેના ચાહિએ। જો વ્યક્તિ નિયમ પૂર્વક ઇસ વ્રત કો કરતા હૈ, ઉસે બડ़ે ભારી અનન્ત પુણ્ય પ્રાપ્ત હોતે હૈં। ઇસ સંબંધ મેં મૈં તુમ્હેં એક કથા સુનાતા હૂઁ।

પ્રાચીન કાલ મેં એક રાજા થા। ઉસકા નામ રોહિત થા। બહુત સમય તક ઉસે સન્તાન કા મુખ દેખને કો ન મિલા। ઉસને સન્તાન પ્રાપ્તિ હેતુ કઠિન તપ કિયા। તપસ્યા કે પ્રભાવ સે બ્રહ્માજી પ્રકટ હુએ। બ્રહ્માજી ને રાજા સે કહા, "તુમ્હારે ભાગ્ય મેં સન્તાન કા સુખ નહીં હૈ।" પરન્તુ રાજા ને અપની તપસ્યા નહીં છોડ़ી। ભક્ત ને પ્રભુ કો દુબારા પ્રકટ હોને કે લિએ મજબૂર કર દિયા। બ્રહ્માજી દુબારા પ્રકટ હુએ ઔર રાજા રોહિત સે બોલે, "મૈં તુમ્હેં પુત્ર તો દે સકતા હૂઁ પરન્તુ વહ અલ્પાયુ હોગા।"

ઇસ પર રાજા ઔર રાની ને સોચા કિ પુત્ર પ્રાપ્તિ સે બંધ્યાપન તો હટ જાયેગા। લોક મેં પુત્ર ન હોને કી નિન્દા તો સમાપ્ત હો જાયેગી। હમારે લિએ ઇતના હી પર્યાપ્ત હૈ। રાજા ઔર રાની ને અલ્પાયુ પુત્ર કે લિએ હી અપની સહમતિ પ્રદાન કર દી। સમય આને પર બ્રહ્માજી કે વરદાન સે રાની કો પુત્ર પૈદા હુઆ। રાજા ને પુત્ર કે જાતકર્મ બડ़ી ધૂમધામ સે કિયા। બાલક કા નામ શિવદત્ત રખા ગયા। અલ્પ આયુ હોને કે કારણ રાજા ને રાજકુમાર શિવદત્ત કા વિવાહ નહીં કિયા। સોલહ વર્ષ કી અવસ્થા મેં ઉસકા નિધન હો ગયા। બ્રહ્મચારી કે રૂપ મેં શિવદત્ત કા નિધન હો જાને સે રાજા દિન-રાત ચિન્તિત રહને લગા ક્યોંકિ જિસ વંશ મેં બ્રહ્મચારી કી મૃત્યુ હો જાતી હૈ, વહ વંશ નષ્ટ હો જાતા હૈ।

સનત્કુમાર ને ભગવાન શિવ સે પૂછા, "ક્યા ઇસકા કોઈ ઉપાય નહીં હૈ? યદિ કોઈ ઉપાય હો તો મુઝે બતાયેં જિસકે કરને સે દોષ દૂર હો જાયે।"

ભગવાન શકર બોલે, "મૃતક યદિ સ્નાતક યા બ્રહ્મચારી હૈ તો ઉસકા અર્ક વિધિ સે વિવાહ સંયોગ કરકે પીપલ કા પેડ़ તથા બ્રહ્મચારી કો મિલાકર દેશ, કાલ, ગોત્ર તથા નામ કા ઉચ્ચારણ કરતે હુએ કહના ચાહિએ કિ મૈં મૃતક બ્રહ્મચારી કી શાન્તિ કે લિએ નૈસર્ગિક વ્રત કરતા હૂઁ। સોને સે આભ્યુદયિક કરકે પીપલ કે વૃક્ષ કી શાખા તથા શવ કો હલ્દી ઔર તેલ સે લેપ કર પીલે સૂત દ્વારા વેષ્ટિત કરના ચાહિયે। ફિર અગ્નિ કી સ્થાપના કરકે વિવાહ વિધિ દ્વારા આધારાન્ત હવન કર અગ્નિ, બૃહસ્પતિ, કામ, ચાર વ્યાહૃતિયોં સે હવન કર સ્વિષ્કૃત સંજ્ઞક હોમ કર, કર્મ કો સમાપ્ત કરેં। ઇસકે બાદ પીપલ કી ડાલ તથા મૃત શવ કા અગ્નિ સંસ્કાર કરના ચાહિયે।"

મૃત્યુ કી સમ્ભાવના હો તો ઇસ વ્રત કો છઃ વર્ષ તક કરના ચાહિયે। તીસ બ્રહ્મચારિયોં કો નયે કૌપીન દેના ચાહિયે। ખડ़ાઊઁ, છત્ર, માલા, ચન્દન, મણિ, પ્રવાલ તથા આભૂષણ દેને ચાહિએઁ। ઇસ પ્રકાર કરને સે કોઈ વિઘ્ન નહીં રહતા।

રાજા ને ઇસ વિધિ કો બ્રાહ્મણ કે મુખ સે સુનકર સોચા કિ યહ અમુખ્ય અર્ક વિવાહ મુઝે અચ્છા નહીં લગા। વિવાહ હોના હી મુખ્ય બાત હૈ। મૈં રાજા હૂઁ, જો કોઈ ઇસ લડ़કે કે સાથ અપને પુત્રી કી શાદી કરેગા, મૈં ઉસે ધન દૌલત સે માલામાલ કર દૂઁગા। ઉસકે રાજ્ય મેં એક બ્રાહ્મણ રહતા થા જો કિસી કાર્ય સે બાહર ગયા હુઆ થા। ઉસકી પ્રથમ પત્ની સે એક પુત્રી થી। ઉસકી દૂસરી પત્ની બડ़ી દુષ્ટ પ્રકૃતિ કી થી। ઉસને ધન કે લાલચ મેં લડ़કી કો દેના સ્વીકાર કર લિયા। ઉસને એક લાખ રુપયા લેકર અપની સૌત કી દસ વર્ષીય કન્યા કો રાજા કે મૃત પુત્ર કે સાથ શાદી કર દી।

ઉસ બાલા કો લેકર રાજા કે સેવક શ્મશાન ભૂમિ મેં ગયે ઔર શવ કે સાથ ઉસ લડ़કી કો સતી હોને કી વ્યવસ્થા કરને લગે। તબ વહ અબોધ બાલા બોલી, "આપ યહ ક્યા કર રહે હૈં? લડ़કી કી બાત સુનકર વે સબ દુઃખી મન સે કહને લગે, "તુમ્હારા પતિ મર ગયા હૈ। તુમ્હેં ઇસકે સાથ સતી હોના હૈ।" યહ સુનકર લડ़કી રોને લગી ઔર બોલી, "આપ મેરે સ્વામી કો ક્યોં જલાતે હૈં, મૈં ઉન્હેં જલાને નહીં દૂંગી। આપ સબ લોગ જાયેં, મૈં યહાઁ અકેલી રહૂઁગી, યહ જબ ઉઠેંગે તબ ઉનકે સાથ હી આઊઁગી।"

લડ़કી કા હટ દેખકર સબ કરુણા સે દ્રવિત હોકર ચલે ગયે। અબ છોટી સી લડ़કી જો ન કુછ સમઝતી થી, ન જાનતી થી, શવ કે પાસ અકેલી બૈઠકર ભગવાન શિવ-પાર્વતી કો યાદ કરને લગી। બાર-બાર પુકારને પર કરુણા કે સાગર શિવ-પાર્વતી નન્દી પર સવાર હોકર શ્મશાન મેં લડ़કી કે પાસ પહુઁચે। બાલિકા ને જબ શિવ- પાર્વતી કો દેખા તો વહ ઉનકે ચરણોં મેં ગિરકર અપને પતિ કે પ્રાણોં કી ભીખ માઁગને લગી।

શિવ-પાર્વતી બાલિકા કે બાલ સ્વભાવ સે પ્રભાવિત હોકર બોલે, "તુમ્હારી માતા ને સૂપોદાન કા વ્રત કિયા થા। તિલ તથા જલ લેકર ઉસકે ફલ કા સંકલ્પ કર અપને પતિ કો દો તથા અપને મૃત પતિ સે કહો, "મેરી માઁ ને સૂપોદાન નામક વ્રત કિયા થા, ઉસકે પ્રભાવ સે મેરા પતિ પુનઃ જીવિત હો જાયે। ભોલી-ભાલી બાલિકા ને ભગવાન શિવ-પાર્વતી કે આદેશાનુસાર વૈસા હી કિયા। શિવદત્ત તુરન્ત ઐસે ઉઠકર બૈઠ ગયા જૈસે કોઈ સોતા હુઆ ઉઠકર બૈઠ જાતા હૈ। શિવ-પાર્વતી ઉસ બાલિકા કો વ્રતોપદેશ દેકર અન્તર્ધાન હો ગયે।"

શિવ-પાર્વતી કે અન્તર્ધાન હોને કે બાદ શિવદત્ત ને ઉસ બાલિકા સે પૂછા, "તુમ કૌન હો? મૈં યહાઁ શ્મશાન ભૂમિ મેં ક્યોં હૂઁ? બાલિકા ને સારી કથા ઉસે બતા દી। અગલે દિન નદી કે તટ પર સ્નાન કરને કે લિએ આયે હુએ લોગોં ને વાપિસ લૌટકર રાજા કો બતાયા કિ ઉસકા પુત્ર ઉસ બાલિકા કે પ્રભાવ સે જીવિત હો ગયા હૈ।"

યહ સુનકર રાજા કી પ્રસન્નતા કા ઠિકાના ન રહા। વહ પ્રસન્ન હોકર ગાજે-બાજે કે સાથ નદી તટ પર આયા। રાજા ને પુત્ર વધૂ કી પ્રશંસા કી। મેરી યહ પુત્ર વધૂ સુભાગા ઔર ધન્ય હૈ। ઇસકે સજીવ પુણ્ય સે રાજકુમાર કો જીવન દાન મિલા હૈ। રાજા ને બ્રાહ્મણોં કો દાન દિયા ઔર ભગવાન શિવ-પાર્વતી કી પૂજા-અર્ચના કી। બ્રાહ્મણોં કે કહને કે અનુસાર નગર મેં પ્રવેશ કરને હેતુ શાન્તિ યજ્ઞ કિયા।

મનુષ્યોં કો ચાહિએ કિ ઇસે પાઁચ વર્ષ તક વ્રત કરને કે બાદ ઉદ્યાપન કરેં। શંકર-પાર્વતી કા પ્રતિદિન અર્ચન કર, પૂર્વ વિધાન સે વ્રત મેં નૈવેદ્ય તથા બાયના દેના ચાહિયે। ઇસ વ્રત કે કરને સે પ્રાણી ચિરાયુ પુત્ર પ્રાપ્ત કર અન્ત મેં શિવ લોક કો જાતા હૈ।