અધ્યાય ૧૧: તિથિ માહાત્મ્ય (પડવો અને બીજ વ્રત)

શ્રી સનત્કુમાર જી ને ભગવાન શંકર સે ઇચ્છા પ્રકટ કી, હે પ્રભુ! આપને મુઝે સબ વારોં કા માહાત્મ્ય બતાયા। અબ મુઝે તિથિ માહાત્મ્ય કે બારે મેં જાનને કી ઇચ્છા હો રહી હૈ।

શ્રી ઉમાપતિ બોલે, "હે સનત્કુમાર! શ્રાવણ કા મહીના મુઝે સબ મહીનોં મેં સબસે અધિક પ્રિય હૈ। શ્રાવણ માસ કી પ્રતિપદા યદિ સોમવાર કો પડ़તી હૈ તો શ્રાવણ માસ મેં પાઁચ સોમવાર હોંગે। ઐસા હોને પર યહ "રોટક વ્રત" કહલાતા હૈ। ઉસ દિન મનુષ્ય કો વ્રત રખના ચાહિએ। યહ સાઢ़ે તીન માસ કા ભી હોતા હૈ। રોટક વ્રત લક્ષ્મી કી વૃદ્ધિ કરને વાલા, સબ કામનાઓં કો પૂર્ણ કરને વાલા ઔર સમસ્ત સિદ્ધિયોં કો દેને વાલા હૈ।''

અબ મૈં તુમકો રોટક વ્રત કો કરને કા વિધાન બતાતા હૂઁ। શ્રાવણ માસ કી શુક્લ પક્ષ કી પ્રતિપદા કો પ્રાતઃ ઉઠકર રોટક વ્રત કરને કા ઇસ પ્રકાર સંકલ્પ કરના ચાહિએ- આજ સે મૈં રોટક વ્રત કરૂઁગા। હે જગદ્ગુરુ! મુઝ પર કૃપા કરેં। ઇસ પ્રકાર સંકલ્પ કર પ્રતિદિન મેરા (ભગવાન શંકર) પૂજન કરના ચાહિએ। અખણ્ડિત બેલ પત્ર, તુલસી પત્ર, નીલ કમલ, કમલ, કલ્હાર, કુસુમ, ચમ્પા, માલતી, કુન્દ, અર્ક આદિ પુષ્પોં તથા અનેક પ્રકાર કે ઋતુકાલીન ફૂલોં સે, ધૂપ, દીપ, નૈવેદ્ય તથા અનેક પ્રકાર કે ફલોં સે પૂજા કરની ચાહિએ। પુષ્પહાર નામ સે પાઁચ રોટક બનાને ચાહિએ। ઉનમેં સે દો રોટક બ્રાહ્મણ કો દેને ચાહિયે। એક રોટક નૈવેદ્ય કે રૂપ મેં મુઝે સમર્પિત કરના ચાહિયે। દો રોટક વ્રતધારી કો ખાને ચાહિયે।

કેલા, નારિકેલ, જમ્બીરી, બિજૌરા નીંબૂ, ખજૂર, કકડ़ી, દાખ, નારંગી, માતુલિંગ, અખરોટ, અનાર ઔર ઋતુ મેં પાયે જાને વાલે ફલોં સે અર્ઘ્ય દાન કે લિએ ઉત્તમ કહા ગયા હૈ। ઇસ વ્રત કો પૂર્ણ કર લેને પર સબે કામના પૂરી હો જાતી હૈં।

હે સનત્કુમાર! અબ ઇસ વ્રત કા પુણ્ય ફલ સુનો। જિતના ફલ સાત સમુદ્ર પર્યન્ત ભૂમિ દાન કરને સે મિલતા હૈ ઉતના હી ફલ ઇસ વ્રત કો વિધિ પૂર્વક કરને સે પ્રાપ્ત હો જાતા હૈ। ઇસ વ્રત કો પાઁચ વર્ષ તક કરને સે અતુલ ધન સમ્પત્તિ પ્રાપ્ત હોતી હૈ। ઇસકે ઉદ્યાપન મેં સોને કે દો રોટક બનાને ચાહિયે। પહલે દિન અધિવાસન કરકે અન્ય દિનોં મેં પ્રાતઃકાલ શિવ મંત્ર દ્વારા ઘી તથા બેલ- પત્રોં સે હવન કરના ચાહિયે। ઇસ પ્રકાર વ્રત કરને સે મનુષ્ય કી સબ મનોકામના પૂરી હોતી હૈં।

હે સનત્કુમાર! અબ તુમ દ્વિતીયા કે વ્રત કો સુનો। ઇસ વ્રત કો કરને વાલા પ્રાણી લક્ષ્મીવાન તથા પુત્રવાન હો જાતા હૈ। યહ વ્રત ઓદુમ્બર નામ સે પ્રસિદ્ધ હૈ। યહ સબ પાપોં કો નાશ કરને વાલા હૈ। મનુષ્યોં કો શ્રાવણ માસ કી દ્વિતીયા તિથિ કો પ્રાતઃ સંકલ્પ કરકે વિધિવત વ્રત કરના ચાહિયે। ઇસ વ્રત મેં ગૂલર (ઉદુમ્બર) કે પેડ़ કી પૂજા કી જાતી હૈ। ગૂલર કા પેડ़ ન મિલ સકે તો દીવાર પર ગૂલર કે પેડ़ કા ચિત્ર બના લેના ચાહિયે। અર્ચન વિધિ - હે ઉદુમ્બર! આપકો નમસ્કાર હૈ। હે હેમપુષ્પક! આપકો નમસ્કાર હૈ। જન્તુફલયુક્ત લાલ અણ્ડ તુલ્ય શલિયુક્ત આપકો નમસ્કાર હૈ। ઇસકે બાદ શિવ તથા શુક્ર કી પૂજા કરની ચાહિયે। ગૂલર કે તૈંતીસ ફલોં સે ગ્યારહ ફલ બ્રાહ્મણ કો, ગ્યારહ ફલ દેવતા કો ઔર શેષ ગ્યારહ ફલ કો સ્વયં ગ્રહણ કર ખાને ચાહિયે।

ઇસ દિન અન્ન નહીં ખાના ચાહિયે। રાત મેં શુક્ર તથા મેરા (ભગવાન શંકર) અર્ચન કરતે હુએ જાગરણ કરના ચાહિયે। ઇસ પ્રકાર યહ વ્રત ગ્યારહ વર્ષ તક કરેં। ફિર ઇસકા ઉદ્યાપન કરેં। ઉદ્યાપન મેં સોને કા ફલ, પુષ્પ, પત્તે આદિ કે સાથ ગૂલર કા પેડ़ બનવાકર, ઉસમેં સ્વર્ણ કી બની હુઈ શુક્ર તથા મેરી મૂર્તિયાઁ રખકર પૂજન કરના ચાહિયે।

દૂસરે દિન પ્રાતઃકાલ છોટે-છોટે ગૂલર કે ફલોં સે એક સૌ આઠ હવન કરેં। ઉદુમ્બર કી લકડ़ી, ઘી તથા તિલોં દ્વારા હવન કરના ચાહિએ। હવન કી સમાપ્તિ પર આચાર્ય કા પૂજન કરના ચાહિએ। અપની સામર્થ્ય કે અનુસાર બ્રાહ્મણોં કો ભોજન કરાના ચાહિએ।

ફલ (પરિણામ) : જિસ પ્રકાર ગૂલર કા પેડ़ ફલોં સે લદા રહતા હૈ ઉસી પ્રકાર વ્રતી કે યહાઁ ભી બહુત સે પુત્ર હોતે હૈં તથા વંશ વૃદ્ધિ હોતી હૈ। ઉસે કભી ધન ધાન્ય કી કમી નહીં હોતી।