અધ્યાય ૨: શ્રાવણ માસનું ધર્મ પાલન

ભગવાન શંકર સનત્કુમાર જી સે બોલે, "હે બ્રહ્મા પુત્ર! આપ નમ્ર હૈં। આપ શ્રદ્ધાલુ હૈં। સમસ્ત બારહ ગુણોં સે યુક્ત શ્રોતા હૈં। આપને શ્રાવણ માસ કે બારે મેં જો પૂછા હૈ તથા જો પૂછને સે રહ ગયા હૈ, વહ સબ મૈં તુમ્હેં વિસ્તાપૂર્વક બતાતા હૂઁ। આપકે પિતા બ્રહ્મા બહુત ઉદ્દણ્ડ થે ઇસીલિયે ઉન્હેં અપના પાંચવાઁ સિર ગંવાના પડ़ા। વે મત્સરતા કો છોડ़ મેરી શરણ મેં આયે। મૈં જો કુછ બતાને જા રહા હૂઁ ઉસે એકાગ્રચિત્ત હોકર સુનો -

શ્રાવણ માસ મેં નિયમોં કા પાલન કર વ્રત રખકર સાયંકાલ કો ચાર બજે ભોજન કરના ચાહિએ। એક માસ તક રુદ્રાભિષેક કરના ચાહિએ। અપની પ્રિય કિસી એક વસ્તુ કા ત્યાગ કરે। પુષ્પ, ફલ, ધાન્ય, તુલસી કી મંજરી યુક્ત પત્તી ઔર બેલ-પત્રોં સે મેરી લક્ષ પૂજા કરે। કોટિલિંગ પૂજન કરે। બ્રાહ્મણોં કો પ્રેમપૂર્વક ભોજન કરાયે। નિયમ કા પાલન કરે। મુઝે પંચામૃત સે અભિષેક અતિ પ્રિય હૈ। અતઃ ઉસે ભી કરે। ઇસ માસ મેં કિયા જાનેવાલા કૃત્ય અનન્ત ફલ દેનેવાલા હૈ। ઇસ માસ મેં ભૂમિ પર શયન કરના ચાહિએ। બ્રહ્મચર્ય કા પાલન કરના ચાહિએ। સત્ય બોલના ચાહિએ। પત્તલ મેં ભોજન કરે। પ્રાતઃ કાલ સ્નાન ધ્યાન કરે। ઇન્દ્રિયોં કો વશ મેં રખના ચાહિએ। એકાગ્ર મન સે પ્રતિદિન મેરી પૂજા કરે। ઇસ મહીને મેં મન્ત્રોં કા પુરશ્રવણ ભી ઉત્તમ સિદ્ધિ દેનેવાલા હૈ। "ગાયત્રી મન્ત્ર" ઔર "ૐ નમઃ શિવાય" કા જાપ કરેં। શ્રી સૂક્ત કા જાપ ઔર ભી અધિક ફલદાયક હૈ। ગ્રહયજ્ઞ, કોટિહોમ, લક્ષહોમ તથા અયુત હોમ કરને પર સદ્ય ફલતા હૈ ઔર મનોવાંછિત ફલ પ્રાપ્ત હોતા હૈ। જો પ્રાણી ઇસ મહીને મેં એક દિન ભી વ્રત કો છોડ़ દેતા હૈ વહ મહાપ્રલય તક ઘોર નરક મેં જાતા હૈ। મુઝે શ્રાવણ માસ સે અધિક ઔર કોઈ ભી માસ પ્રિય નહીં હૈ।

યહ માસ ફલદાયક હૈ તથા નિષ્કામ ભાવ સે કિયે ગયે કર્મ કે ફલસ્વરૂપ મોક્ષ પ્રદાન કરને વાલા હૈ। હે સનત્કુમાર! ઇસ માસ મેં કરને યોગ્ય જો ધર્મ કહે ગયે હૈં ઉન્હેં ધ્યાનપૂર્વક સુનો। રવિવાર કો સૂર્ય કા વ્રત કરના ચાહિએ। સોમવાર કા દિન મેરી પૂજા કા દિન હૈ। શ્રાવણ માસ કે પ્રથમ સોમવાર સે પ્રારમ્ભ કરકે સાઢ़ે તીન માસ તક અર્થાત્ કાર્તિક માસ કી અમાવસ્યા તક હોનેવાલા સમ્પૂર્ણ કામના કા અર્થસિદ્ધિ પ્રદાતા રોટક નામક વ્રત કહલાતા હૈ। મંગલવાર કે દિન મંગલા ગૌરી કા વ્રત રખા જાતા હૈ। બુધવાર કો બુધ કા વ્રત, બૃહસ્પતિવાર કો ગુરુદેવ કા વ્રત, શુક્રવાર કો "જીવન્તિકા દેવી" કા વ્રત રખતે હૈં। શનિવાર કો હનુમાન તથા નૃસિંહ કા વ્રત રખા જાતા હૈ।

અબ મૈં તુમ્હેં તિથિયોં કે અનુસાર હોનેવાલે વ્રતોં કો બતાતા હૂઁ। શ્રાવણ માસ કે શુક્લ પક્ષ કી દ્વિતીયા તિથિ કો "ઔદુમ્બર" નામ કા વ્રત હોતા હૈ। શુક્લ પક્ષ કી તૃતીયા કો "ગૌરી" કા વ્રત હોતા હૈ। શ્રાવણ શુક્લ ચતુર્થી કો "દૂર્વા ગણપતિ" નામક વ્રત હોતા હૈ। ઇસે વિનાયક ચતુર્થી વ્રત યા "ગણેશ ચૌથ" કા વ્રત કહતે હૈં। શ્રાવણ શુક્લ પંચમી કો "નાગ પૂજન" કા વ્રત રખા જાતા હૈ। શ્રાવણ શુક્લ ષષ્ઠી કે દિન "સૂપોદન" વ્રત રખા જાતા હૈ। શ્રાવણ શુક્લ સપ્તમી કો "શીતલા દેવી" કા વ્રત રખા જાતા હૈ। "અષ્ટમી ઔર ચતુર્દશી" તિથિ મેં દેવી કા પવિત્રારોપણ કરના ચાહિએ। શ્રાવણ માસ કી કૃષ્ણ તથા શુક્લ પક્ષ કી નવમી કો "નક્ત વ્રત" કા વિધાન હૈ। શુક્લ પક્ષ દશમી કો "આશા" નામક વ્રત કિયા જાતા હૈ। કોઈ-કોઈ મનુષ્ય શ્રાવણ માસ કી દોનોં પક્ષોં (શુક્લ ઔર કૃષ્ણ) કી એકાદશી કો "આશા વ્રત" રખતે હૈં। શ્રાવણ શુક્લ પક્ષ કી દ્વાદશી કો ભગવાન વિષ્ણુ કા "પવિત્રારોપણ" કરના કહા ગયા હૈ। ઇસીલિયે ઇસ તિથિ કો ભગવાન હરિ કા શ્રીધર નામ સે અર્ચન ઉત્તમ ગતિ પ્રદાન કરાતા હૈ। શ્રાવણ શુક્લ પક્ષ પૂર્ણિમા કો ઉત્સર્જન, ઉપાકર્મ, સભાદીપ, રક્ષા- બન્ધન, શ્રાવણી કર્મ, સર્પબલિ તથા હયગ્રીવ જયન્તી મનાઈ જાતી હૈ। હયગ્રીવ નામક ભગવાન વિષ્ણુ કા અવતાર માના ગયા હૈ। ઉપરોક્ત સાતોં વ્રત શ્રાવણ શુક્લ પૂર્ણિમા કો મનાયે જાતે હૈં।

શ્રાવણ કૃષ્ણ ચતુર્થી કો "સંકટ ચતુર્થી", જિસે આમ ભાષા મેં સકંટ ચૌથ કહતે હૈં, તથા કૃષ્ણ પક્ષ કી પંચમી કો "માનવકલ્પાદિ" વ્રત રખા જાતા હૈ। શ્રાવણ કૃષ્ણ અષ્ટમી કો ભગવાન શ્રી વિષ્ણુ ને શ્રી કૃષ્ણ નામ સે સોલહ કલાઓં સે યુક્ત અવતાર લિયા થા। ઉસ દિન વ્રત તથા મહોત્સવ મનાયા જાતા હૈ। શ્રાવણ માસ કી અમાવસ્યા કે "પિઠોરા વ્રત" કા વિધાન હૈ। ઇસ દિન કુશોત્પાદન કરેં ઔર વૃષભોં કા પૂજન કરેં।

શ્રાવણ શુક્લ પક્ષ કી પ્રથમા સે લેકર સમસ્ત તિથિયોં કે અલગ-અલગ દેવી-દેવતા હૈં। પ્રતિપદા (પ્રથમા) કે અગ્નિ, દ્વિતીયા કે બ્રહ્મા, તૃતીયા તિથિ કી ગૌરી, ચતુર્થી તિથિ કે ગણેશ, પંચમી તિથિ કે નાગ, ષષ્ઠી તિથિ કે સ્કન્દ, સપ્તમી તિથિ કે સૂર્ય, અષ્ટમી તિથિ કે ભગવાન શિવ, નવમી તિથિ કી દુર્ગા, દશમી તિથિ કે યમ, એકાદશી તિથિ કે વિશ્વદેવ સ્વામી હૈં। દ્વાદશી તિથિ કે શ્રી હરિ, ત્રયોદશી તિથિ કે કામદેવ, ચતુર્દશી તિથિ કે શિવ ઔર પૂર્ણિમા કે સ્વામી ચન્દ્રમા હૈં। અમાવસ્યા કે સ્વામી પિતર હૈં।

જિસ દેવ કી જો તિથિ હૈ ઉસ તિથિ કો ઉસ દેવતા કી પૂજા-અર્ચના કરની ચાહિએ। ઇસ શ્રાવણ માસ મેં પ્રાયઃ અગસ્ત્ય નક્ષત્ર કા ઉદય હોતા હૈ। સિંહ રાશિ પર સૂર્ય કે સંક્રમણ કે દિન સે બારહ અંશ ચાલીસ ઘડ़ી બીત જાને પર અગસ્ત્ય નક્ષત્ર (ઋષિ) કા ઉદય હોતા હૈ। અગસ્ત્ય ઋષિ કો સાત દિન પહલે સે હી અર્ઘ્ય દેના શુરૂ કર દેં।

બારહ મહીનોં મેં સૂર્ય ભગવાન અલગ-અલગ નામ સે પ્રજ્જ્વલિત હોતે હૈં। શ્રાવણ માસ મેં "ગર્ભાસ્ત" નામ સે પ્રજ્જ્વલિત હોતે હૈં। ઇસીલિયે શ્રાવણ માસ મેં ભક્તિપૂર્વક સૂર્ય દેવ કા પૂજન કરના ચાહિએ। શ્રાવણ માસ મેં સાગ કા ત્યાગ કરના ચાહિએ। ભાદ્રપદ માસ મેં દહી, આશ્વિન માસ મેં દૂધ ઔર કાર્તિક માસ મેં દાલ કા ત્યાગ કરના ચાહિયે। યદિ કોઈ ભક્ત યહ સમ્પૂર્ણ વિધાન કરને મેં અસમર્થ હો તો ઉસે સભી મનોવાંછિત ફલોં કી પ્રાપ્તિ હોતી હૈ। હે મુનિ શ્રેષ્ઠ! ઇસ શ્રાવણ ભાસ મેં મનાયે જાને વાલે વ્રત ઔર ધર્મોં કા સવિસ્તાર રૂપ સે વર્ણન કરના કઈ સૌ વર્ષોં મેં ભી પૂરા નહીં હો સકતા।

ભક્ત જન મેરે યા શ્રી હરિ કે પ્રીત્યર્થ સમ્પૂર્ણ વ્રત કરેં। મેરે ઔર શ્રી હરિ મેં કોઈ ભેદ નહીં હૈ। મેરે ભક્ત શ્રી હરિ કો પ્રિય હૈં ઔર શ્રી હરિ કે ભક્ત મુઝે પ્રિય હૈં। જો પ્રાણી ઇસમેં ભેદભાવ કી કલ્પના કરતે હૈં યા કરેંગે વે નરકગામી હોતે હૈં। હે સનત્કુમાર! આપ શ્રાવણ માસ મેં ધર્મ પાલન કરેં।"