અધ્યાય ૧: સૂત જીનું કથન

એક બાર સૂત જી શૌનક તથા અન્ય ઋષિગણોં કી સભા મેં પધારે। સૂતજી ને ઉન્હેં આદરપૂર્વક પ્રણામ કિયા ઔર બૈઠને કે લિએ આસન દિયા।

ઉનકે બૈઠને કે બાદ મુનિશ્રેષ્ઠ શૌનકજી ને સૂત જી સે પૂછા, "હે પ્રભુ! હમ સબ મુનિયોં કી ઇચ્છા હો રહી હૈ કિ આપ હમેં કોઈ ઐસી કથા સુનાઇયે જિસે સુનકર હમ સબ તૃપ્ત હો જાએઁ। હમને આપકે મુખ સે અનેક આખ્યાન સુનકર આનન્દ પ્રાપ્ત કિયા હૈ। આપકે મુખ સે હમને તુલા રાશિ કા સૂર્ય હોને પર કાર્તિક માસ કા મહાત્મ્ય, મકર રાશિ કા સૂર્ય હોને પર માઘ માસ કા મહાત્મ્ય તથા મેષ રાશિ કા સૂર્ય હોને પર બૈશાખ માસ કા મહાત્મ્ય સુના હૈ। અબ ઇન માસોં સે ભી ઉત્તમ કોઈ માસ હો તો હમ ઉસકા મહાત્મ્ય સુનના ચાહતે હૈં।"

શૌનક જી કા આગ્રહ સુનકર સૂત જી બડ़ે પ્રેમ પૂર્ણ શબ્દોં મેં બોલે કિ શ્રોતાઓં મેં નિમ્નલિખિત બારહ ગુણ હોને ચાહિએ - દમ્ભ રહિત, આસ્તિક બુદ્ધિ, શઠતા રહિત, પરમાત્મા મેં ભક્તિ, ભગવત ચર્ચા સુનને કી તીવ્ર ઇચ્છા, નમ્રતા, બ્રાહ્મણ ભક્ત, સુશીલ સ્વભાવ, ધૈર્યવાન, પવિત્ર, તપસ્વી, તથા દોષારોપણ રહિત।

યે સબ ગુણ આપ સજ્જનોં મેં વિદ્યમાન હૈં। ઇસીલિયે મૈં પ્રસન્નતાપૂર્વક આપકો તત્ત્વ કી બાત સુનાતા હૂઁ। એક બાર બ્રહ્મા પુત્ર સનત્કુમાર ને ભગવાન શિવ સે પૂછા, "હે મહાદેવ! હમારે હૃદય મેં ઐસે માસ કે મહાત્મ્ય કો સુનને કી ઇચ્છા હો રહી હૈ જો સબ માસોં મેં શ્રેષ્ઠ હો। ઉસ માસ મેં કર્મોં કે કરને સે અનન્ત ફલ કી પ્રાપ્તિ હો। સંસાર કે કલ્યાણ કે લિએ ઐસે માસ કે સભી ધર્મોં કા વર્ણન વિસ્તારપૂર્વક બતાને કી કૃપા કરેં।"

ભગવાન શિવ ને સનત્કુમારોં કી ઇચ્છા જાનકર કહા, "વર્ષ કે બારહ મહીનોં મેં શ્રાવણ માસ મુઝે સબસે અધિક પ્રિય હૈ। પૂર્ણિમા કો શ્રાવણ નક્ષત્ર કા યોગ હો જાને સે ઇસ માસ કા નામ શ્રાવણ પડ़ા હૈ। શ્રાવણ માસ મેં સિદ્ધિ પ્રાપ્ત હોને કે કારણ ઇસ માસ કા નામ શ્રાવણ પડ़ા। આકાશ કે સમાન સ્વચ્છ હો જાને સે નભા નામ કહા હૈ। શ્રાવણ માસ કે ફલોં કો કહને કે લિએ બ્રહ્માજી હુએ। ઇસકા મહામાત્ય કો દેખને કે લિએ ઇન્દ્ર હુએ ઔર ભગવાન અનન્ત ને ઇસકે ફલ કો કહને કે લિએ દો સહસ્ત્ર જિહ્વા ધારણ કી થીં। ઇસીલિયે શ્રાવણ માસ કે ધર્મોં કી ગણના કરને કે લિએ પૃથ્વી પર કિસી મેં ભી સામર્થ્ય નહીં હૈ। ઇસ માસ કી કલા કો ભી અન્ય માસ પ્રાપ્ત નહીં કર સકતે। ઇસ માસ કા કોઈ ભી દિન વ્રત શૂન્ય નહીં હૈ। ઇસ માસ કી સબ તિથિયાઁ વ્રત વાલી હૈં।"

સનત્કુમાર બોલે, "હે મહાદેવ! આપને અભી બતાયા કિ ઇસ માસ કી પ્રત્યેક તિથિ વ્રત વાલી હૈ। અતઃ આપ મુઝે બતાઇયે કિ કિસ તિથિ મેં કૌન સા વ્રત રખા જાતા હૈ। ઉસ વ્રત કા અધિકારી કૌન હૈ? ઉસકા ફલ ક્યા મિલતા હૈ તથા ઉસ વ્રત કો કરને કી વિધિ ક્યા હૈ? કિસને ઇસ વ્રત કો કિયા હૈ? ઉસકી ઉદ્યાપન વિધિ ક્યા હૈ? ઉસકા દેવતા કૌન હૈ? પૂજ્ય કૌન હૈ? પૂજન સામગ્રી ક્યા હૈ? પ્રધાન પૂજન કિસકા કરના હૈ? જાગરણ વિધિ ક્યા હૈ? કિસ વ્રત કા ક્યા સમય હૈ? હે પ્રભુ! આપ મુઝે યે સબ બાતેં કૃપા કર વિસ્તાપૂર્વક બતાને કી કૃપા કરેં। શ્રાવણ માસ આપકો ક્યોં પ્રિય હુઆ? ઇસે પવિત્રતમ કિસ કારણ સે કહા ગયા હૈ? ઇસ માસ મેં કૌન અવતાર ઉત્તમ માના ગયા હૈ। ઇસ માસ મેં કૌન સા અનુષ્ઠાન કરને યોગ્ય માના ગયા હૈ? હે પ્રભુ! આપ સબ પ્રાણિયોં કે લાભાર્થ મુઝસે કહેં।"

રવિવાર સે શનિવાર તક જો વ્રત આદિ કિયે જાતે હૈં વહ કૃપા કર બતાને કા કષ્ટ કરેં। આપ સબ દેવતાઓં મેં બડ़ે હોને કે કારણ મહાદેવ કહલાતે હૈં। પીપલ કે પેડ़ મેં તીનોં દેવોં (બ્રહ્મા, વિષ્ણુ ઔર મહેશ) કા નિવાસ કહા ગયા હૈ। ઉસમેં ભી આપકા નિવાસ સબસે ઊપર કહા ગયા હૈ। આપ કલ્યાણ રૂપ હોને કે કારણ શિવ, પાપનાશક હોને કે કારણ હર કહલાતે હૈં।

શરીર મેં ગણેશજી કા અધિષ્ઠાન રૂપ ચાર દલ કા મૂલાધાર નામ કા ચક્ર હૈ। ઉસકે ઊપર છઃ દલ કા બ્રહ્માજી કા અધિષ્ઠાન નામ કા દૂસરા ચક્ર હૈ। સબસે ઊપર દસ દલ કા ભગવાન વિષ્ણુ કા મણિપુર નામક તીસરા ચક્ર હૈ। ચૌથા ચક્ર હૃદય મેં બારહ દલ કા અનાહત નામ કા હૈ। ઇસ ચૌથે ચક્ર મેં આપકી સ્થિતિ કહી ગઈ હૈ। આપકા નિવાસ સબસે ઊપર હોને કે કારણ આપકો મુખ્યતઃ કહા ગયા હૈ। ઇસીલિયે આપકા પૂજન કરને સે પંચાયતન કા પૂજન હો જાતા હૈ।

અન્ન કો બ્રહ્મમય કહા ગયા હૈ। ભગવાન વિષ્ણુ જલ રૂપ કહે ગયે હૈં। જબ આપ ઉસ અન્ન ઔર જલ કો ગ્રહણ કરતે હૈં તો આપકી પ્રવીણતા મેં કિસી કો લેશ માત્ર ભી સંદેહ નહીં રહ જાતા। આપકા શ્મશાન ઔર પર્વત પર નિવાસ સબ પ્રાણિયોં કો વિરક્તિ કા સન્દેશ દેતા હૈ। આપકે યશ કા વર્ણન કરના વાણી સે પરે કી બાત હૈ।