पञ्चाङ्गस्य पञ्च अङ्गानि
२४-होरात्मकं दैनिकप्रवहणम् (सूर्योदयात् सूर्योदयपर्यन्तम्)
स्थानीय-सौरदिवसःसूर्यः चन्द्रः च
सूर्यः
चन्द्रः
विस्तृतपञ्चाङ्गम्
चान्द्रमासः, संवत् तथा बृहस्पतिसंवत्सरः
शुभमुहूर्ताः
- ब्राह्म-मुहूर्तः०४:२५ पूर्वाह्णे – ०५:१० पूर्वाह्णे
- प्रातःसन्ध्या०४:४७ पूर्वाह्णे – ०५:५५ पूर्वाह्णे
- न किमपि
- विजयमुहूर्तः०२:२४ अपराह्णे – ०३:१५ अपराह्णे
- गोधूलिमुहूर्तः०६:३९ अपराह्णे – ०७:०२ अपराह्णे
- सायंसन्ध्या०६:३९ अपराह्णे – ०७:४७ अपराह्णे
- अमृतकालः०३:२२ अपराह्णे – ०४:४८ अपराह्णे
- निशीथमुहूर्तः११:५५ अपराह्णे – १२:४० पूर्वाह्णे, अगस्त २४
- ०५:५४ पूर्वाह्णे – ११:१५ अपराह्णे
- न किमपि
- ०५:५४ पूर्वाह्णे – ११:१५ अपराह्णे
- न किमपि
- न किमपि
- न किमपि
- ११:१५ अपराह्णे – ०५:५५ पूर्वाह्णे, अगस्त २४
- न किमपि
शुभसमयमार्गदर्शिका: नूतनकार्यारम्भाय यात्रायै शुभानुष्ठानेभ्यश्च ब्राह्ममुहूर्तः अभिजित् अमृतकालश्च पारम्परिकतया चीयन्ते।
अशुभकालाः
- १२:१७ अपराह्णे – ०१:५३ अपराह्णे
- यमगण्डः०७:३० पूर्वाह्णे – ०९:०६ पूर्वाह्णे
- गुलिककालः१०:४२ पूर्वाह्णे – १२:१७ अपराह्णे
- दुर्मुहूर्तः११:५२ पूर्वाह्णे – १२:४३ अपराह्णे
- वर्ज्यम्०९:१७ पूर्वाह्णे – १०:४३ पूर्वाह्णे
- बाणदोषःरोगः
- भद्रा (विष्टिः)०३:२९ अपराह्णे – ०१:५५ पूर्वाह्णे, अगस्त २४
- विञ्चुडोन किमपि
- पञ्चकम्न किमपि
- न किमपि
- न किमपि
- न किमपि
- न किमपि
- न किमपि
- न किमपि
- न किमपि
- न किमपि
- न किमपि
- न किमपि
पारम्परिकं मार्गदर्शनम्: राहुकाले यमगण्डवेलायां च शुभकार्याणि नूतनधननिवेशः यात्रा च वर्ज्यन्ते।
ऋत्वयनविवरणम्
निवासशूलवासविचारः
मन्त्रिमण्डलम् (ग्रहपरिषदः)
चन्द्रबलम्
पञ्चकरहितमुहूर्तचक्रम्
उदयलग्नसमयाः
अन्यपञ्चाङ्गानि कालमानं च
उत्सवाः व्रतानि अनुष्ठानानि च
विनायक चतुर्थी
मुख्यपर्वविघ्नविनाशकस्य भगवतः श्रीगणेशस्य परमपावनः जन्मोत्सवः।
सर्वविघ्नोपशमनम्, बुद्धिज्ञानप्राप्तिः, ऋद्धिसिद्धिप्रसादश्च।
- ✦वैदिकमन्त्रैः गणेशप्रतिष्ठापनम्
- ✦एकविंशतिमोदकार्पणं दूर्वाङ्कुरसमर्पणं च
- ✦दैनिकारती गणेशाथर्वशीर्षपाठश्च
- ✦अनन्तचतुर्दशीदिने विसर्जनम्
गणेशचतुर्थी
मुख्यपर्वविघ्नविनाशकस्य भगवतः श्रीगणेशस्य परमपावनः जन्मोत्सवः।
सर्वविघ्नोपशमनम्, बुद्धिज्ञानप्राप्तिः, ऋद्धिसिद्धिप्रसादश्च।
- ✦वैदिकमन्त्रैः गणेशप्रतिष्ठापनम्
- ✦एकविंशतिमोदकार्पणं दूर्वाङ्कुरसमर्पणं च
- ✦दैनिकारती गणेशाथर्वशीर्षपाठश्च
- ✦अनन्तचतुर्दशीदिने विसर्जनम्
सिद्धिविनायक चतुर्थी
मुख्यपर्वसर्वविघ्नविनाशनाय, बुद्धि-समृद्धि-प्राप्तये च श्रीगणेशाय समर्पितं सिद्धिविनायक चतुर्थी पावनं व्रतम्।
सिद्धिविनायक चतुर्थी व्रतस्य आध्यात्मिकं महत्त्वम्: १. विघ्नविनाशः - समस्तबाधानां दोषाणां च निवारणं भवति। २. बुद्धिसिद्धिप्राप्तिः - विद्यायां व्यवहारे च परमा सिद्धिः ज्ञानावाप्तिश्च भवति। ३. शान्तिः समृद्धिः च - गृहे सर्वदा मङ्गलं शान्तिश्च प्रतिष्ठिता भवति।
- ✦प्रातःकाले स्नात्वा शुद्धवस्त्राणि धृत्वा व्रतसंकल्पं कुर्यात्।
- ✦श्रीगणेशस्य प्रतिमायां पञ्चामृताभिषेकं कृत्वा गन्धपुष्पाणि समर्पयेत्।
- ✦एकविंशति-दूर्वादलानि, रक्तसिन्दूरं, मोदकांश्च भक्त्या निवेदयेत्।
- ✦गणपति-अथर्वशीर्षस्य संकटनाशन-गणेशस्तोत्रस्य च पाठं कुर्यात्।
- ✦सायंकाले गणेशारार्तिकं कृत्वा प्रसादं गृह्णीयात्।
विनायकचतुर्थी
मुख्यपर्वसर्वविघ्नविनाशनाय, बुद्धि-समृद्धि-प्राप्तये च श्रीगणेशाय समर्पितं विनायकचतुर्थी पावनं व्रतम्।
विनायकचतुर्थी व्रतस्य आध्यात्मिकं महत्त्वम्: १. विघ्नविनाशः - समस्तबाधानां दोषाणां च निवारणं भवति। २. बुद्धिसिद्धिप्राप्तिः - विद्यायां व्यवहारे च परमा सिद्धिः ज्ञानावाप्तिश्च भवति। ३. शान्तिः समृद्धिः च - गृहे सर्वदा मङ्गलं शान्तिश्च प्रतिष्ठिता भवति।
- ✦प्रातःकाले स्नात्वा शुद्धवस्त्राणि धृत्वा व्रतसंकल्पं कुर्यात्।
- ✦श्रीगणेशस्य प्रतिमायां पञ्चामृताभिषेकं कृत्वा गन्धपुष्पाणि समर्पयेत्।
- ✦एकविंशति-दूर्वादलानि, रक्तसिन्दूरं, मोदकांश्च भक्त्या निवेदयेत्।
- ✦गणपति-अथर्वशीर्षस्य संकटनाशन-गणेशस्तोत्रस्य च पाठं कुर्यात्।
- ✦सायंकाले गणेशारार्तिकं कृत्वा प्रसादं गृह्णीयात्।
चातुर्मास्यकालः
मुख्यपर्ववैदिकपञ्चाङ्गानुसारं श्रद्धया भक्त्या च आचर्यमाणं चातुर्मास्यकालः पावनं पर्व।
चातुर्मास्यकालः पर्वणः महत्त्वम्: १. सनातनसंस्कृतिसंरक्षणम् - वैदिकपरम्पराणां संवर्धनं भवति। २. आत्मिकशान्तिः - सत्सङ्गेन धर्माचरणेन च मनः शुद्धं भवति। ૩. लोककल्याणम् - परोपकारेण दानेन च सर्वेषां मङ्गलं भवति।
- ✦प्रातः स्नात्वा देवगृहं विशोध्य घृतदीपं प्रज्वालयेत्।
- ✦इष्टदेवाय पुष्पाणि, गन्धं, नैवेद्यं च समर्पयेत्।
- ✦शान्तिमन्त्राणां पाठं कृत्वा आरार्तिकं कुर्यात्।
- ✦प्रसादं विभज्य सर्वेभ्यः दद्यात्।
पञ्चाङ्गस्य पञ्चाङ्गानि दैनिकपञ्चाङ्गं च
तिथिः
1सूर्यचन्द्रयोः १२° अन्तरं तिथिरुच्यते। व्रतोत्सवानुष्ठानेषु तिथ्येव मुख्यं प्रमाणम्।
नक्षत्रम्
2चन्द्रस्य २७ नक्षत्रमण्डलेषु संचारः नक्षत्रम् उच्यते। एतत् मानसप्रकृतेः सूचकम्।
योगः
3सूर्यचन्द्रयोः भोगांशयोगेन २७ योगाः भवन्ति। एते दिनस्य शुभाशुभत्वं सूचयन्ति।
करणम्
4तिथेरर्धभागः करणमुच्यते (६°)। सूक्ष्ममुहूर्तनिर्णयाय करणं विचार्यते।
वासरः
5सप्तग्रहाधिष्ठितः वासरः, यः सूर्योदयादारभ्य अग्रिमसूर्योदयपर्यन्तं प्रभावयति।