२२ नोव्हेंबर•शुक्ल पक्ष त्रयोदशी

श्रीकृष्ण जन्माष्टमी

श्रीकृष्ण जन्माष्टमी

भगवान विष्णूंचे आठवे अवतार, जगद्गुरू आणि गीतेचे प्रणेते योगेश्वर श्रीकृष्णांचा पावन जन्मोत्सव.

प्रमुख आराध्य दैवतभगवान श्रीकृष्ण
प्रकारमहापर्व

महत्त्व आणि आध्यात्मिक रहस्य

आध्यात्मिक महत्त्व, तत्त्वज्ञान आणि सनातन मूल्ये

महत्त्व आणि आध्यात्मिक रहस्य

श्रीकृष्ण जन्माष्टमी (गोकुळाष्टमी) हा सनातनी संस्कृतीतील अत्यंत उल्हासाचा आणि भक्तीमय सण आहे. श्रावण वद्य अष्टमीला रोहिणी नक्षत्रावर मध्यरात्री १२ वाजता भगवान श्रीकृष्णांचा जन्म झाला. दुसऱ्या दिवशी संपूर्ण महाराष्ट्रात गोविंदा पथके दहीहंडी फोडून गोपाळकाला साजरा करतात.

आध्यात्मिक महत्त्व, तत्त्वज्ञान आणि सनातन मूल्ये

धर्मसंस्थापना, निष्काम कर्मयोगाची शिकवण आणि भक्तीचा साक्षात्कार हे जन्माष्टमीचे प्रमुख तत्त्वज्ञान आहे.

पौराणिक कथा व प्रसंग

शास्त्रात व इतिहासात वर्णन केलेले पावन संदर्भ

कथा सारांश (मुख्य प्रसंग)

“मथुरेच्या कारागृहात देवकी-वसुदेवांच्या पोटी मध्यरात्री जन्म घेतल्यानंतर वसुदेवांनी कृष्णाला टोपलीत ठेवून धो-धो पावसात यमुना पार करून गोकुळात नंद-यशोदेच्या घरी सुरक्षित पोहोचवले.”

कंसाच्या अत्याचारातून पृथ्वीला मुक्त करण्यासाठी श्रावण वद्य अष्टमीच्या मध्यरात्री भगवान विष्णूंनी श्रीकृष्ण रूपात जन्म घेतला. शेषाने फणा उभारून पावसापासून रक्षण केले आणि यमुनेने मार्ग दिला. गोकुळात यशोदेजवळ कृष्णाला ठेवून वसुदेव परत आले.

प्रमुख विधी व अनुष्ठान

टप्प्याटप्प्याने पूजा विधी आणि आचरण

  1. १पायरी १

    सकाळी स्नान करून उपवासाचा संकल्प करणे व दिवसभर उपवास पाळणे.

  2. २पायरी २

    घरातील देवघर फुलांनी व बाळगोपाळांच्या पाळण्याने सजवणे.

  3. ३पायरी ३

    श्रीमद्भगवद्गीता व विष्णूसहस्रनामाचा पाठ करणे.

  4. ४पायरी ४

    मध्यरात्री १२ वाजता शंखनादात बाळकृष्णाला पंचामृत अभिषेक घालणे.

  5. ५पायरी ५

    माखन-मिश्री, धने पंजिरी व छप्पन भोगाचा नैवेद्य दाखवणे.

  6. ६पायरी ६

    दुसऱ्या दिवशी दहीहंडी फोडून गोपाळकाल्याचा प्रसाद घेऊन उपवास सोडणे.

प्रधान देवता आणि पवित्र मंत्र

भगवान श्रीकृष्ण • कल्याणकारी वैदिक आणि पौराणिक मंत्र संग्रह

१

महामंत्र (Maha-Mantra)

हरे कृष्ण हरे कृष्ण कृष्ण कृष्ण हरे हरे । हरे राम हरे राम राम राम हरे हरे ॥

भावार्थ: हे सर्वशक्तिमान श्रीकृष्ण आणि भगवती राधाराणी, मला तुमच्या प्रेममय भक्तीत लीन ठेवा.
२

जन्माष्टमी स्तुती (Janmashtami Stuti)

वसुदेवसुतं देवं कंसचाणूरमर्दनम् । देवकीपरमानन्दं कृष्णं वन्दे जगद्गुरुम् ॥

भावार्थ: वसुदेवांचे सुपुत्र, कंस-चाणूराचे मर्दन करणारे आणि देवकीला परमानंद देणारे जगद्गुरू श्रीकृष्णांना मी वंदन करतो.

आरती आणि स्तुती

पूजा आणि वंदनेसाठी पारंपरिक आरती आणि स्तुती

१

आरती कुंजबिहारी की, श्री गिरिधर कृष्ण मुरारी की ॥ गले में बैजंती माला, बजावै मुरली मधुर बाला । श्रवण में कुण्डल झलकाला, नंद के आनंद नंदलाला । गगन सम अंग कांति काली, राधिका चमक रही आली । लतन में ठाढ़े बनमाली, भ्रमर सी अलक, कस्तूरी तिलक, चंद्र सी झलक, ललित छवि श्यामा प्यारी की ॥ श्री गिरिधर कृष्ण मुरारी की, आरती कुंजबिहारी की ॥

२

कनकमय मोर मुकुट बिलसै, देवता दरसन को तरसैं । गगन सों सुमन रासि बरसै, बजे मुरचंग, मधुर मृदंग, ग्वालिन संग, अतुल रति गोप कुमारी की ॥ श्री गिरिधर कृष्ण मुरारी की, आरती कुंजबिहारी की ॥

विविध प्रांतांमधील उत्सव

भारतातील विविध राज्यांत आणि जगात साजरी केली जाणारी वैशिष्ट्ये

महाराष्ट्र (मुंबई, ठाणे व पुणे)दहीहंडी व गोपाळकाला

गोविंदा पथके मानवी मनोरे रचून उंचावर बांधलेली दही-लोण्याची हंडी फोडतात आणि गोपाळकाल्याचा आनंद लुटतात.

ब्रजभूमी (मथुरा-वृंदावन)रासलीला व जन्मोत्सव

जन्मभूमी मंदिरात चांदीच्या शंखातून पंचामृत अभिषेक होतो आणि अहोरात्र हरिनाम संकीर्तन चालते.

पारंपरिक नैवेद्य व प्रसाद

शुद्ध भक्तीने अर्पण केलेले पावन खाद्यपदार्थ

🍯लोणी-साखर (माखन-मिश्री)
🍯गोपाळकाला (पोहे, दही, काकडी व डाळिंब)
🍯धने पंजिरी
🍯पंचामृत

प्रामाणिक ग्रंथ व संदर्भ

✦श्रीमद्भागवत महापुराण — १० वा स्कंध
✦विष्णू पुराण — ५ वा अंश
✦श्रीमद्भगवद्गीता — अध्याय ४

उपवासाचे नियम व पारणे पद्धत

✓अष्टमीला दिवसभर उपवास ठेवून मध्यरात्री जन्मानंतर किंवा दुसऱ्या दिवशी सकाळी पारणे करावे.