અધ્યાય ૪: ધારણ-પારણ વ્રત

ભગવાન શંકર ને બ્રહ્માપુત્ર સે કહા, "હે ઋષિવર! અબ મૈં તુમ્હેં ધારણ-પારણ વ્રત કે બારે મેં બતાઊઁગા।" પૂર્વ પ્રતિપદા તિથિ કો પુણ્યાહવાચન કરવાને કે બાદ મેરા વ્રત ધારણ કરના ચાહિએ। એક દિન ધારણ ઔર દૂસરે દિન ઉસકા પારણ કરના ચાહિયે। ધારણ મેં ઉપવાસ તથા પારણ મેં ભોજન વિહિત હૈ। માસ કી સમાપ્તિ પર ઉદ્યાપન કરના ચાહિએ। શ્રાવણ માસ કી સમાપ્તિ પર કીર્તન, પુણ્યાહાવચન કરાકર આચાર્ય તથા દૂસરે બ્રાહ્મણોં કા વરણ કરના ચાહિએ। શંકર-પાર્વતી કી સોને કી પ્રતિમા કો ઘટ કે ઊપર સ્થાપિત કરના ચાહિએ। રાત્રિ મેં ભક્તિપૂર્વક શિવમહાપુરાણ કા શ્રવણ, કીર્તન આદિ કરકે રાત્રિ જાગરણ કરના ચાહિએ। પ્રાતઃકાલ હવન કરના ચાહિયે। "ત્ર્યમ્બકં યજામહે…" મંત્ર સે તિલ ઔર ચાવલોં કી આહુતિ દેની ચાહિએ। "વામદેવાય વિદમહે મહાદેવાય ધીમહિ। તન્નો રૂદ્રઃ પ્રચોદયાત।" મંત્ર સે ઘૃત ઔર ચાવલ કી આહુતિ દેની ચાહિએ। "ૐ નમઃ શિવાય" મંત્ર સે ખીર કી આહુતિ દેની ચાહિએ। ઇસકી પૂર્ણાહુતિ દેકર હોમ સમાપ્ત કરના ચાહિએ। બ્રાહ્મણોં કો ભોજન કરાના ચાહિએ ઔર આચાર્ય કા પૂજન કરના ચાહિયે। ઇસ પ્રકાર વ્રત કો પૂર્ણ કરને સે બ્રહ્મ હત્યા આદિ પાપોં સે મનુષ્ય મુક્ત હો જાતા હૈ, ઇસમેં લેશમાત્ર ભી સન્દેહ નહીં હૈ।

હે સનત્કુમાર! અબ તુમ શ્રાવણ માસ મેં ઉપવાસ કી વિધિ સુનો। શ્રાવણ માસ કી પ્રતિપદા તિથિ કો મનુષ્યોં એવં સ્ત્રિયોં કો સંયતાત્મા એવં જિતેન્દ્રિય હોકર વ્રત કા સંકલ્પ કરના ચાહિએ। અમાવસ્યા કે દિન લોગોં કો વૃષભધ્વજ ભગવાન મહાદેવ કા ષોડ़શોપચાર વિધિ સે પૂજન કરના ચાહિએ। બ્રાહ્મણોં કો વસ્ત્ર, અલંકાર દેકર ઉનકા પૂજન કરના ચાહિયે। ઉન્હેં ભોજન કરાકર દક્ષિણા દેકર હાથ જોડ़કર વિદા કરના ચાહિએ।

ઇસી તરહ માસ ઉપવાસ કા વ્રત મુઝે પ્રીતિદાયક હૈ। એક લાખ સંખ્યા વાલી રુદ્રવર્તી વિધિ સે કરના ચાહિએ। ઇસ વિધિ કો હે સનત્કુમાર ધ્યાનપૂર્વક સુનો। યહ સમ્પૂર્ણ સિદ્ધિયોં કો દેનેવાલી હૈ। સાધારણ રુઈ કી ગ્યારહ-ગ્યારહ બત્તિયાઁ નિર્મિત કરેં। યહ બત્તિયાઁ "રુદ્રબતિ" નામ સે જાની જાતી હૈ। શ્રાવણ માસ કે પ્રથમ દિન ઇસ વિધિ સે સંકલ્પ કરેં। "શ્રાવણ માસ મેં દેવોં કે દેવ મહાદેવ હૈં। મૈં ભક્તિ પૂર્વક ગૌરીશ કી એક લાખ બત્તિયોં સે આરતી કરૂઁગા।" યહ સંકલ્પ કર પ્રતિદિન એક હજાર બત્તિયોં દ્વારા પૂજન કરના ચાહિએ। વ્રત કી સમાપ્તિ પર ઇકહત્તર હજાર બત્તિયોં સે આરતી કરની ચાહિએ યા પ્રતિદિન તીન હજાર બત્તિયોં સે આરતી કર અન્તિમ દિન તેરહ હજાર બત્તિયોં સે આરતી કરની ચાહિયે યા એક હી દિન મેં એક લાખ બત્તિયોં સે આરતી કરની ચાહિએ। યહ બત્તિયાઁ મુઝે સબસે અધિક પ્રિય હૈં। ઇનકો શુદ્ધ ઘી સે હી પ્રજ્જ્વલિત કરના ચાહિયે। ઇસકે બાદ સદાશિવ કા પૂજન કરકે કથા સુનની ચાહિયે।

સનત્કુમાર ભગવાન રુદ્ર સે બોલે, "હે મહાદેવ! મુઝે અબ આપ યહ બતાને કા કષ્ટ કરેં કિ ઇસ વ્રત કા પ્રભાવ ક્યા હૈ? ઇસ વ્રત કો કિસને કિયા હૈ ઔર ઇસ વ્રત કે ઉદ્યાપન કી વિધિ ક્યા હૈ? યે સબ બાતેં મુઝસે વિસ્તારપૂર્વક કહિયે।"

ભગવાન શિવ બ્રહ્માપુત્ર સનત્કુમાર સે બોલે, "તુમને જો મુઝસે પૂછા હૈ ઉસકો મૈં તુમ્હેં બતાતા હૂઁ, ધ્યાનપૂર્વક સુનો। યહ વ્રત સબ વ્રતોં મેં શ્રેષ્ઠ ઔર મહાન પુણ્ય પ્રદાન કરને વાલા હૈ તથા સમ્પૂર્ણ ઉપદ્રવોં કો નાશ કરને વાલા હૈ। યહ વ્રત પુત્ર, પૌત્ર તથા સૌભાગ્ય કો પ્રદાન કરને વાલા માના જાતા હૈ। સત્ય તો યહ હૈ કિ તીનોં લોકોં મેં રુદ્રવર્તી જૈસા દૂસરા કોઈ ભી વ્રત નહીં હૈ। ઇસકે સમ્બન્ધ મેં મૈં તુમ્હેં એક કથા સુનાતા હૂઁ।"

ક્ષિપ્રા નદી કે કિનારે ઉજ્જયિની નામ કી એક સુન્દર નગરી હૈ। ઉસ નગર મેં સુગન્ધા નામ કી એક અત્યન્ત સુન્દર વૈશ્યા રહતી થી। ઉસ વૈશ્યા ને કઈ યુવા પુરુષોં તથા બ્રાહ્મણોં કે ધર્મ ભ્રષ્ટ કિયે। બાર-બાર બહુત સે રાજાઓં તથા રાજકુમારોં કો બિગાડ़ા। ઇસ પ્રકાર ઉસને અનેકોં વ્યક્તિયોં કો બુરી તરહ સે લૂટા ઔર લૂટને કે બાદ ધક્કે દેકર ઘર સે બાહર નિકાલ દિયા। અબ વે સમ્માનિત નાગરિક શર્મ કે મારે કિસી કો અપના મુઁહ તક ન દિખા સકતે થે। ઉસ સુગન્ધા વૈશ્યા કે શરીર સે નિકલી સુગન્ધી એક કોસ તક ફૈલતી રહતી થી। પૃથ્વી પર ઉસકે રૂપ લાવણ્ય કી ખ્યાતિ દૂર-દૂર તક ફૈલ ગઈ। વહ ગાયન વિદ્યા મેં છઃ રાગ તથા છત્તીસ રાગનિયોં મેં નિપુણ થી। નૃત્ય મેં વહ રમ્ભા આદિ દેવાંગનાઓં કો પીછે છોડ़ ચુકી થી।

એક બાર વહ વૈશ્યા ક્ષિપ્રા નદી કે તટ પર ગઈ। વહાઁ ઉસને સબ ઓર ઋષિયોં કો દેખા। કુછ બ્રાહ્મણ સ્નાન કર રહે થે તો કુછ ભગવાન શિવ યા ભગવાન વિષ્ણુ કી અર્ચના કર રહે થે। ઉસને વહાઁ ઋષિ વશિષ્ઠ કો બૈઠે દેખા। ઉનકે દર્શન માત્ર કે પ્રભાવ સે ઉસ વૈશ્યા કી બુદ્ધિ પરિવર્તિત હો ગઈ। ઉસકા મન વૈશ્યા કે જીવન તથા વિષયોં સે હટ ગયા। વહ વૈશ્યા મહર્ષિ વશિષ્ઠ કે ચરણોં મેં ગિરકર અપને પાપ કર્મોં કે નાશ કા ઉપાય પૂછને લગી। સુગન્ધા વૈશ્યા ને કહા, "પ્રભુ! મૈંને આજતક બહુત પાપ કિયે હૈં। આપ મુઝે ઉન પાપોં સે છુટકારા દિલાને કા કોઈ ઉપાય બતાઇયે।"

મહર્ષિ વશિષ્ઠ ઉસ વૈશ્યા કી બાત સુનકર બોલે, "તુમ મેરી બાત ધ્યાનપૂર્વક સુનો। તેરે પાપોં કા નાશ જિસ પુણ્ય કે કરને સે હોગા વહ સબ ઉપાય તુમ્હેં મૈં બતાતા હૂઁ। તૂ વારાણસી મેં જાકર રુદ્રવર્તી નામક વ્રત કો કર। યહ વ્રત મહાન પુણ્ય દેનેવાલા તથા શિવ શંકર કી ભક્તિ મેં મન કો લગાને વાલા હૈ। ઇસ વ્રત કે કરને સે તુમ્હારી સદ્ગતિ હો સકતી હૈ।"

મહર્ષિ વશિષ્ઠ કે વચન સુનકર વહ સુગન્ધા નામક વૈશ્યા અપના ખજાના નૌકરોં વ મિત્રોં કો લેકર વારાણસી ચલી ગઈ। ઉસને મહર્ષિ વશિષ્ઠ દ્વારા બતાયે વ્રત કો વિધિ વિધાન સહિત કિયા। જિસકે ફલસ્વરૂપ વહ વૈશ્યા પંચ ભૌતિક શરીર કો ત્યાગકર ભગવાન શંકર કે શરીર મેં વિલીન હો ગઈ। જો ભી સ્ત્રી ઇસ વ્રત કો જિસ ઇચ્છા કો લેકર કરતી હૈ ઉસે વહ અવશ્ય પ્રાપ્ત હોતી હૈ।

હે સનત્કુમાર! અબ તુમ માણિકવર્તિયોં કા મહાત્મ્ય સુનો। માણિકવર્તિયોં કા વ્રત કરને સે સ્ત્રી મેરે અર્ધાસન કી ભાગીદાર બન જાતી હૈ। વહ સ્ત્રી મહાપ્રલયાન્ત તક મેરી પ્રિયા હોકર નિવાસ કરતી હૈ। અબ મૈં તુમ્હેં ઇસ વ્રત કી પૂર્તિ કે લિએ ઇસકી વ્રતોદ્યાપન વિધિ બતાતા હૂઁ।

ઇસ વ્રત કો કરને વાલી સ્ત્રી પાર્વતી સહિત શંકર કી પ્રતિમા સ્થાપિત કરે। શિવ પાર્વતી કી પ્રતિમા સ્વર્ણ કી બની હોની ચાહિએ તથા વૃષભ કી પ્રતિમા ચાઁદી કી બની હોની ચાહિએ। યથાવિધિ પૂજન કરકે રાત્રિ જાગરણ કરે। પ્રાતઃકાલ નદી મેં જાકર સ્નાન કરે। ભક્તિ પૂર્વક આચાર્ય કા વરણ કરે તથા ગ્યારહ બ્રાહ્મણોં કે દ્વારા ઘી, પાયસ એવં બેલ-પત્રોં સે હવન કરાના ચાહિએ અથવા રુદ્રસૂક્ત, રુદ્રગાયત્રી યા મૂલ મંત્ર દ્વારા હવન કરાના ચાહિયે। પૂર્ણાહુતિ કર આચાર્ય આદિ કી પૂજા કરકે ગ્યારહ બ્રાહ્મણોં કો જોડ़ે સહિત ભોજન કરાના ચાહિએ। ઇસ પ્રકાર જો ભી સ્ત્રી વ્રત પૂરા કરતી હૈ વહ સમ્પૂર્ણ પાપોં સે મુક્ત હો જાતી હૈ। સ્થાપિત સામગ્રી, ઘટ, શિવ પાર્વતી પ્રતિમા આદિ આચાર્ય કો સમર્પિત કરની ચાહિયે। ઇસ વ્રત કો કરનેવાલી સ્ત્રી એવં ઉસકે પતિ કો એક હજાર અશ્વમેઘ યજ્ઞ કે ફલ કી પ્રાપ્તિ હોતી હૈ।