૨૨ નવેમ્બર•શુક્લ પક્ષ ત્રયોદશી

શ્રીકૃષ્ણ જન્માષ્ટમી

શ્રીકૃષ્ણ જન્માષ્ટમી

ભગવાન વિષ્ણુના આઠમા પૂર્ણાવતાર, જગદ્ગુરુ અને ગીતાના ઉપદેશક યોગેશ્વર શ્રીકૃષ્ણનો પરમ પવિત્ર જન્મોત્સવ.

મુખ્ય આરાધ્ય દેવભગવાન શ્રીકૃષ્ણ (દ્વારકાધીશ)
શ્રેણીમહાપર્વ

મહત્વ અને આધ્યાત્મિક રહસ્ય

આધ્યાત્મિક મહત્વ, તત્વજ્ઞાન અને સનાતન મૂલ્યો

મહત્વ અને આધ્યાત્મિક રહસ્ય

શ્રીકૃષ્ણ જન્માષ્ટમી (ગોકુલાષ્ટમી કે કૃષ્ણાષ્ટમી) એ સનાતન સંસ્કૃતિનો સૌથી ભવ્ય અને પરમાનંદમય ઉત્સવ છે. શ્રાવણ વદ આઠમ (કૃષ્ણ પક્ષ અષ્ટમી) ના દિવસે રોહિણી નક્ષત્રમાં મધ્યરાત્રિના ૧૨:૦૦ વાગ્યે નિશિતા કાળમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણનો પ્રાગટ્ય મહોત્સવ ઉજવાય છે. દ્વારકા, ડાકોર, મથુરા-વૃંદાવન સહિત વિશ્વભરના મંદિરોમાં લાખો ભક્તો અખંડ ઉપવાસ, ભજન-સંકીર્તન અને પંચામૃત મહાઅભિષેક દ્વારા લાલાનો જન્મોત્સવ ધામધૂમથી ઉજવે છે.

આધ્યાત્મિક મહત્વ, તત્વજ્ઞાન અને સનાતન મૂલ્યો

જન્માષ્ટમીનું આધ્યાત્મિક અને દાર્શનિક રહસ્ય: ૧. ધર્મની પુનઃસ્થાપના: અધર્મ અને અન્યાયનો નાશ કરી સત્ય અને ભક્તિની સ્થાપના કરવી. ૨. નિષ્કામ કર્મયોગ: ફળની આશા વિના માત્ર કર્તવ્ય પરાયણ રહેવાનો શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતાનો શાશ્વત સંદેશ. ૩. પરમ ભક્તિ અને મુક્તિ: આ દિવસે શ્રદ્ધાપૂર્વક વ્રત રાખવાથી જન્મોજન્મના પાપોમાંથી મુક્તિ મળે છે અને ભગવાનની કૃપા પ્રાપ્ત થાય છે.

પૌરાણિક કથા અને પ્રસંગ

શાસ્ત્રો અને ઇતિહાસમાં વર્ણવેલ પવિત્ર સંદર્ભ

કથા સાર (મુખ્ય પ્રસંગ)

“મથુરાના ક્રૂર રાજા કંસના કારાગૃહમાં દેવકી-વસુદેવના આઠમા પુત્ર તરીકે મધ્યરાત્રિએ શ્રીકૃષ્ણનો જન્મ થયો. વસુદેવજી તોફાની યમુના નદી પાર કરીને બાલકૃષ્ણને ગોકુળમાં યશોદા-નંદબાબાના ઘરે સુરક્ષિત પહોંચાડી આવ્યા.”

દ્વાપર યુગમાં મથુરાના અત્યાચારી રાજા કંસે પોતાના પિતા ઉગ્રસેનને બંદી બનાવી રાજગાદી છીનવી લીધી હતી. પોતાની બહેન દેવકીના લગ્ન સમયે આકાશવાણી થઈ કે દેવકીનો આઠમો પુત્ર કંસનો વધ કરશે. ભયભીત કંસે દેવકી અને વસુદેવને કારાગૃહમાં કેદ કર્યા અને તેમના છ નવજાત શિશુઓની હત્યા કરી. સાતમા ગર્ભ તરીકે શેષનાગ (બલરામ) ને યોગમાયા દ્વારા ગોકુળમાં રોહિણીના ગર્ભમાં સ્થાપિત કરાયા. શ્રાવણ વદ આઠમની ઘનઘોર અંધારી રાત્રે રોહિણી નક્ષત્રમાં ભગવાન વિષ્ણુ ચતુર્ભુજ સ્વરૂપે પ્રગટ થયા. ભગવાનની આજ્ઞાથી વસુદેવજીએ ટોપલામાં બાલકૃષ્ણને મૂકી ઉછળતી યમુના નદી પાર કરી ગોકુળ પહોંચાડ્યા. શેષનાગે છત્ર બની વરસાદથી રક્ષણ કર્યું અને યમુનાજીએ ચરણ સ્પર્શ કરી માર્ગ આપ્યો. ગોકુળમાં યશોદા માતા પાસે કૃષ્ણને પધરાવી વસુદેવજી કન્યાને લઈ પાછા આવ્યા. કંસે કન્યાને મારવાનો પ્રયાસ કર્યો ત્યારે તે આકાશમાં ઊડી દેવી સ્વરૂપે પ્રગટ થઈ ચેતવણી આપી: "તારો કાળ ગોકુળમાં સુરક્ષિત પહોંચી ગયો છે!"

મુખ્ય વિધિ અને અનુષ્ઠાન

પગલે-પગલે પૂજા વિધિ અને આચરણ

  1. ૧પગલું ૧

    સવારે વહેલા સ્નાન કરી વ્રતનો સંકલ્પ લેવો અને દિવસભર નિરાહાર કે ફળાહાર વ્રત રાખવું.

  2. ૨પગલું ૨

    ઘરના મંદિરને ફૂલો, લાઈટો અને બાલ ગોપાલના સુંદર પારણા (હિંચકા) થી સજાવવું.

  3. ૩પગલું ૩

    શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા, વિષ્ણુ સહસ્રનામ અને શ્રીકૃષ્ણ અષ્ટકમનો પાઠ કરવો.

  4. ૪પગલું ૪

    મધ્યરાત્રિએ ૧૨:૦૦ વાગ્યે શંખનાદ અને ઘંટારવ સાથે લાલાનો પંચામૃત અભિષેક કરવો.

  5. ૫પગલું ૫

    માખણ-મિશ્રી, ધાણા પંજરી અને છપ્પન ભોગનો પ્રેમપૂર્વક નૈવેદ્ય અર્પણ કરવો.

  6. ૬પગલું ૬

    મધ્યરાત્રિએ જન્મોત્સવની મહાઆરતી ઉતારી ચરણામૃત ગ્રહણ કરવું અને બીજે દિવસે સૂર્યોદય પછી પારણા કરવા.

પ્રધાન દેવતા અને પવિત્ર મંત્રો

ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ (દ્વારકાધીશ) • કલ્યાણકારી વૈદિક અને પૌરાણિક મંત્રોનો સંગ્રહ

૧

મહામંત્ર (Maha-Mantra)

हरे कृष्ण हरे कृष्ण कृष्ण कृष्ण हरे हरे । हरे राम हरे राम राम राम हरे हरे ॥

હરે કૃષ્ણ હરે કૃષ્ણ કૃષ્ણ કૃષ્ણ હરે હરે । હરે રામ હરે રામ રામ રામ હરે હરે ॥

ભાવાર્થ: હે પરમ દયાળુ શ્રીકૃષ્ણ! હે ભગવતી રાધારાણી! કૃપા કરી મને તમારી પવિત્ર અને નિઃસ્વાર્થ પ્રેમ-ભક્તિમાં જોડો.
૨

શ્રીકૃષ્ણ ગાયત્રી મંત્ર (Krishna Gayatri)

ॐ देवकीनन्दनाय विद्महे वासुदेवाय धीमहि । तन्नो कृष्णः प्रचोदयात् ॥

ૐ દેવકીનન્દનાય વિદ્મહે વાસુદેવાય ધીમહિ । તન્નો કૃષ્ણઃ પ્રચોદયાત્ ॥

ભાવાર્થ: અમે દેવકીનંદન ભગવાન વાસુદેવનું ધ્યાન ધરીએ છીએ. સર્વાકર્ષક ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અમારી બુદ્ધિને સન્માર્ગે પ્રેરિત કરે.
૩

જન્માષ્ટમી સ્તુતિ (Janmashtami Shloka)

वसुदेवसुतं देवं कंसचाणूरमर्दनम् । देवकीपरमानन्दं कृष्णं वन्दे जगद्गुरुम् ॥

વસુદેવસુતં દેવં કંસચાણૂરમર્દનમ્ । દેવકીપરમાનન્દં કૃષ્ણં વન્દે જગદ્ગુરુમ્ ॥

ભાવાર્થ: વસુદેવના પુત્ર, કંસ અને ચાણૂર જેવા દૈત્યોનો સંહાર કરનારા અને માતા દેવકીને પરમ આનંદ આપનારા જગદ્ગુરુ શ્રીકૃષ્ણને હું વંદન કરું છું.
૪

કસ્તૂરી તિલકમ (શ્રીકૃષ્ણ ધ્યાન શ્લોક)

कस्तूरीतिलकं ललाटपटले वक्षःस्थले कौस्तुभं नासाग्रे नवमौक्तिकं करतले वेणुં કરે કડ્કણમ્ । सर्वाङ्गे हरिचन्दनं सुललितं कण्ठे च मुक्तावलिः गोपस्त्रीपरिवेष्टितो विजयते गोपालचूडामणिः ॥

કસ્તૂરીતિલકં લલાટપટલે વક્ષઃસ્થલે કૌસ્તુભં નાસાગ્રે નવમૌક્તિકં કરતલે વેણું કરે કડ્કણમ્ । સર્વાઙ્ગે હરિચન્દનં સુલલિતં કણ્ઠે ચ મુક્તાવલિઃ ગોપસ્ત્રીપરિવેષ્ટિતો વિજયતે ગોપાલચૂડામણિઃ ॥

ભાવાર્થ: જેમના કપાળ પર કસ્તૂરીનું તિલક, છાતી પર કૌસ્તુભ મણિ, નાસિકા પર સુંદર મોતી અને હાથમાં મધુર વાંસળી શોભે છે એવા ગોપાલચૂડામણિ શ્રીકૃષ્ણનો સદા જય હો.

શ્રી કુંજબિહારીની આરતી (Shri Kunj Bihari Aarti)

પૂજા અને અર્ચના માટે પરંપરાગત આરતી અને સ્તુતિ

૧

आरती कुंजबिहारी की, श्री गिरधर कृष्ण मुरारी की ॥

૨

गले में बैजंती माला, बजावै मुरली मधुर बाला ।

૩

श्रवण में कुण्डल झलकाला, नंद के आनंद नंदलाला ।

૪

गगन सम अंग कांति काली, राधिका चमक रही आली ।

૫

लतन में ठाढ़े बनमाली, भ्रमर सी अलक, कस्तूरी तिलक,

૬

चंद्र सी झलक, ललित छवि श्यामा प्यारी की ॥

૭

श्री गिरधर कृष्ण मुरारी की, आरती कुंजबिहारी की ॥

ભાવાર્થ: વૃંદાવનના પવિત્ર કુંજોમાં વિહાર કરનારા, ગિરિધારી, મુરલીધર શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનની પરમ પવિત્ર આરતી.

વિવિધ પ્રદેશોમાં ઉજવણી

ભારતના વિવિધ પ્રાંતો અને વિદેશોમાં ઉત્સવની અનન્ય પરંપરાઓ

ગુજરાત (દ્વારકા, ડાકોર અને શામળાજી)દ્વારકાધીશ શૃંગાર અને રાસ-ગરબા

જગતમંદિર દ્વારકામાં સોના-હીરા જડિત વિશેષ શૃંગાર દર્શન થાય છે. લાખો ભક્તો આખી રાત પરંપરાગત ગરબા અને રાસ રમી કૃષ્ણ જન્મોત્સવ મનાવે છે.

મહારાષ્ટ્ર (મુંબઈ અને પુણે)દહી હાંડી (ગોપાલકાલા)

ગોવિંદાઓ માનવ પિરામિડ બનાવી ઊંચે બાંધેલી દહીં-માખણની મટકી ફોડે છે, જે કાન્હાની માખણ ચોરીની બાળલીલાનું જીવંત પ્રતીક છે.

વ્રજભૂમિ (મથુરા અને વૃંદાવન)જન્મોત્સવ અને રાસલીલા

શ્રીકૃષ્ણ જન્મભૂમિ પર ચાંદીના શંખથી પંચામૃત અભિષેક થાય છે અને સમગ્ર વ્રજભૂમિમાં અખંડ હરિનામ સંકીર્તન ગૂંજે છે.

દક્ષિણ ભારત (તમિલનાડુ અને કેરળ)ગોકુલાષ્ટમી અને પગલાંની રંગોળી

ઘરના મુખ્ય દ્વારથી મંદિર સુધી ચોખાના લોટથી બાલકૃષ્ણના નાના પગલાં પાડી સીદઈ, મુરુક્કુ અને માખણનો ભોગ ધરાવાય છે.

પરંપરાગત ભોગ અને પ્રસાદ

શુદ્ધ ભક્તિ અને ભાવથી અર્પિત પવિત્ર વાનગીઓ

🍯માખણ-મિશ્રી (તાજું સફેદ માખણ અને સાકર)
🍯ધાણા પંજરી (શેકેલા ધાણાનો પાવડર, ઘી અને સૂકો મેવો)
🍯પંચામૃત (દૂધ, દહીં, ઘી, મધ અને ગંગાજળ)
🍯છપ્પન ભોગ (૫૬ પ્રકારની વૈવિધ્યપૂર્ણ સાત્વિક વાનગીઓ)
🍯ગોપાલકાલા (પૌંઆ, દહીં, કાકડી અને દાડમનું મિશ્રણ)
🍯મખાના ખીર અને રાજગરા/શિંગોડાનો શીરો

પ્રામાણિક શાસ્ત્રો અને સંદર્ભ

✦શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણ — દશમ સ્કંધ (અધ્યાય ૧ થી ૪: શ્રીકૃષ્ણ પ્રાગટ્ય)
✦વિષ્ણુ પુરાણ — પંચમ અંશ (શ્રીકૃષ્ણ ચરિત્ર)
✦શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા — અધ્યાય ૪ (જ્ઞાનકર્મસંન્યાસયોગ)
✦હરિવંશ પુરાણ — વિષ્ણુ પર્વ
✦પદ્મ પુરાણ — ઉત્તર ખંડ (જન્માષ્ટમી વ્રત માહાત્મ્ય)

વ્રતના નિયમો અને પારણા વિધિ

✓સંકલ્પ: સાતમના દિવસે સાંજે અને આઠમના દિવસે સૂર્યોદય સમયે વ્રતનો સંકલ્પ લેવો.
✓વ્રતનો સમય: દિવસભર અને રાત્રે ૧૨ વાગ્યા સુધી ઉપવાસ રાખવો.
✓ફળાહાર: પાણી, દૂધ, તાજા ફળો, મખાના, સાબુદાણા અને સિંધવ મીઠું લઈ શકાય.
✓વર્જ્ય ખોરાક: અનાજ, ચોખા, ઘઉં, કઠોળ, ડુંગળી, લસણ અને તામસિક આહાર સંપૂર્ણ વર્જ્ય છે.
✓પારણા: નોમના દિવસે સવારે સૂર્યોદય પછી રોહિણી નક્ષત્ર ઉતર્યા બાદ પારણા કરવા.