# અધ્યાય ૩: નક્ત વ્રત (રાત્રિ ભોજન વ્રત)

> અધ્યાય ૩ - નક્ત વ્રત (રાત્રિ ભોજન વ્રત). Lord Shiva describes the great merit of Nakta Vrat (taking food only once after sunset or star rise during Shravana). He details the procedure, rituals, and the immense spiritual benefits of keeping this austere vow.

Source: https://www.hinducalendar.today/gu/panchang/lunar-month/shravana/shravana-mahatmya/shravana-mahatmya-chapter-3

[← બધા ૩૦ અધ્યાય (સૂચિ)](https://www.hinducalendar.today/gu/panchang/lunar-month/shravana/shravana-mahatmya/shravana-mahatmya)

## અધ્યાય વિહંગાવલોકન

અધ્યાય

અધ્યાય ૩

વિષય

નક્ત વ્રત (રાત્રિ ભોજન વ્રત)

સ્ત્રોત

શિવ પુરાણ, સ્કંદ પુરાણ (સનત્કુમાર સંહિતા)

વક્તા

સૂત જી (શૌનક ઋષિઓને)

માસ

શ્રાવણ માસ (પવિત્ર શ્રાવણ)

## અધ્યાય ૩: સંપૂર્ણ પાવન કથા

12 અનુચ્છેદ

સનત્કુમાર ભગવાન શંકર સે બોલે, "આપને વ્રત સમુદાય કા ઉદ્દેશ્ય બતાયા પરન્તુ મેરી જિજ્ઞાસા શાન્ત નહીં હુઈ હૈ। આપ વિસ્તારપૂર્વક ઇન વ્રતોં કો બતાને કી કૃપા કરેં। આપ ખોલકર મુઝે સમઝાયેં જિસે સુનકર મૈં કૃતકૃત્ય હો જાઊઁ।"

સનત્કુમાર કી પ્રાર્થના પર ભગવાન મહાદેવ બોલે, "જો ભક્ત શ્રાવણ માસ કો "નક્ત વ્રત" કર વ્યતીત કરતા હૈ વહ સમ્પૂર્ણ વર્ષ ઇસ નક્ત વ્રત કા ફલ ભોગતા રહતા હૈ।" દિન કી સમાપ્તિ સે તીન ઘડ़ી પહલે રાત્રિ ભોજન કો "નક્ત વ્રત" કહા જાતા હૈ। નક્ત વ્રત ભોજન મેં સૂર્યાસ્ત સે તીન ઘંટે પહલે કે સમય કો છોડ़કર શેષ સમય લિયા જાતા હૈ। સૂર્યાસ્ત સે પહલે કે તીન ઘંટોં કો સંધ્યાકાલ કહા જાતા હૈ। સંધ્યાકાલ મેં આહાર, મૈથુન, નિદ્રા તથા સ્વાધ્યાય કરના વર્જિત હૈ।

અબ મૈં તુમ્હેં ગૃહસ્થ એવં સંન્યાસી કે ભેદ સે નક્ત ભોજન કી દો પ્રકાર કી વ્યવસ્થા બતાતા હૂઁ। ધ્યાનપૂર્વક સુનો। જબ સૂર્યદેવ કે મન્દ હોને પર અપને શરીર કી છાયા દુગુની હો જાએ, ઉસ સમય કો સંન્યાસી કે લિએ નક્ત ભોજન વ્રત કહા હૈ। શાસ્ત્રોં મેં ગૃહસ્થ કે લિએ નક્ષત્ર કે ઉદય હોને પર રાત્રિ ભોજન કરને કો નક્ત ભોજન વ્રત કહા હૈ। શાસ્ત્રોં મેં સંન્યાસિયોં કે લિએ રાત્રિ કાલ મેં ભોજન નિષિદ્ધ હો જાને સે દિન કે અષ્ટ્મ ભાગ મેં ભોજન કરના બતાયા હૈ। ગૃહસ્થી કો વિધિ દ્વારા રાત્રિ મેં નક્ત વ્રત કા ભોજન કરના ચાહિએ। સંન્યાસી, વિધવા તથા વિધુર કો સૂર્યાસ્ત સે પહલે હી ભોજન કરને કા વિધાન હૈ। પુત્રવાન, આશ્રયહીન તથા સ્ત્રી વિહીન પુત્રવાન વિધુર કો રાત્રિ મેં ભોજન કરના નિષિદ્ધ હૈ। શ્રાવણ માસ મેં નક્ત વ્રત કરને વાલે પ્રાણી ઉત્તમ ગતિ કો પ્રાપ્ત હોતે હૈં।

શ્રાવણ માસ કે પ્રારમ્ભ હોને પર પ્રતિપદા તિથિ મેં પ્રાતઃકાલ મનુષ્ય યહ પ્રતિજ્ઞા કરે કિ મૈં પૂરે શ્રાવણ માસ મેં બ્રહ્મચર્ય કા પાલન કરૂઁગા તથા પ્રતિદિન પ્રાતઃ સ્નાન કરૂઁગા। નક્ત વ્રત, રાત્રિ શયન તથા અન્ય પ્રાણિયોં પર દયા ભાવ રખૂઁગા। વહ યહ ભી સંકલ્પ કરે કિ યદિ મૈં ઇસ વ્રત કે પ્રારમ્ભ હોને કે બાદ ઔર ઇસ વ્રત કે સમાપ્તિ સે પૂર્વ મર જાઊઁ તો હે ભગવાન! ઉસ સ્થિતિ મેં આપકે પ્રસાદ સે મેરા વ્રત પરિપૂર્ણ હો જાયે। નક્ત વ્રત કરતા હુઆ પ્રાણી મુઝે અતિ પ્રિય હો જાતા હૈ। બ્રાહ્મણ દ્વારા યા સ્વયં રુદ્ર કા એક માસ તક જો અભિષેક કરતા હૈ, ઉસપર મેરી સદૈવ કૃપા દૃષ્ટિ રહતી હૈ ક્યોંકિ મુઝે જલધારા અતિ પ્રિય હૈ। શ્રાવણ માસ મેં જો પ્રાણી અધિક સ્વાદિષ્ટ ભોજન યા ઉપયોગી વસ્તુ બ્રાહ્મણ કો દેતા હૈ વહ મુઝે બહુત પ્રિય હૈ।

હે સનત્કુમાર! અબ મુઝસે ઉત્તમ "લક્ષ પૂજા" વિધિ કો ધ્યાનપૂર્વક સુનો। લક્ષ્મી કી ઇચ્છા પ્રાપ્તિ વાલા મનુષ્ય વિલ્વ પત્રોં સે, શાન્તિ કી કામના કરનેવાલા મનુષ્ય દૂર્વાઓં સે તથા આયુ કી ઇચ્છા વાલા મનુષ્ય ચમ્પા કે ફૂલોં સે ભગવાન શ્રી હરિ કી પૂજા-અર્ચના કરે।

વિદ્યા કી ઇચ્છા રખનેવાલા વ્યક્તિ મલ્લિકા તથા ચમેલી કે ફૂલોં સે પૂજા-અર્ચના કરે। તુલસી દલ સે ભગવાન શ્રી હરિ ઔર મૈં સ્વયં પ્રસન્ન હોતે હૈં। પુત્ર કી કામના રખનેવાલા વ્યક્તિ કટેરી કે ફૂલોં સે પૂજા અર્ચના કરે। જિસે બુરે-બુરે સ્વપ્ન દિખાઈ દેતે હોં, વહ ઉનકે નાશ કે લિએ ઉત્તમ ધાન્ય સે પૂજા અર્ચના કરે। દેવ કે સમ્મુખ રંગબલ્લી, પદ્મ, સ્વાસ્તિક ઔર ચક્ર આદિ બનાકર ભગવાન વિભુ કી પૂજા અર્ચના કરે। સમ્પૂર્ણ કામનાઓં કી પૂર્તિ કે લિએ સબ પુષ્પોં સે મનુષ્ય કો પૂજા અર્ચના કરની ચાહિએ। લક્ષ્મી પૂજા કરને સે મૈં (ભગવાન શિવ) સદા પ્રસન્ન રહતા હૂઁ। અન્ત મેં ઉદ્યાપન કરના ચાહિએ। ઉદ્યાપન કે લિએ મંડપ બનવાકર ઉસકે તીસરે ભાગ મેં વેદી બનાની ચાહિએ। પુણ્યાહ વાચન કર આચાર્ય કા વરણ કરના ચાહિયે। મંડપ મેં બૈઠકર રાત્રિ જાગરણ કર વેદ પાઠ કરાના ચાહિયે। વેદી પર ઉત્તમ ચતુર્લિંગતોભદ્ર બનાકર ઉસકે મધ્ય ભાગ મેં ચાવલોં સે સુન્દર કૈલાશ કા નિર્માણ કરના ચાહિએ। ઉસ વેદી મેં યથાસ્થાન તાઁબે કા કલશ સ્થાપિત કરના ચાહિએ। ઉસમેં પંચપલ્લવ તથા સૂક્ષ્મ વસ્ત્ર રખને ચાહિએ। ઉસમેં ભગવાન શંકર કી સ્વર્ણ કી મૂર્તિ કો પંચામૃત સે સ્નાન કરાકર સ્થાપિત કર અર્ચના કરેં। નૈવેદ્ય યુક્ત ધૂપ, દીપ, ગીત, વાદ્ય, નૃત્ય તથા વેદશાસ્ત્ર, પુરાણ દ્વારા રાત મેં જાગરણ કરના ચાહિએ તથા પ્રાતઃકાલ હોને પર સ્નાન કરના ચાહિએ।

પવિત્ર શાસ્ત્રોક્ત વિધાન સે વેદી બનાની ચાહિએ। તિલ, ઘી, પાયસ, મૂલમંત્ર, ગાયત્રી, શિવ સહસ્ત્રનામ સે હવન કરના ચાહિએ। જિસ મન્ત્ર સે પૂજન કિયા હૈ ઉસી મન્ત્ર સે હવન કરના ચાહિયે। ખાંડ, ઘી, ચાવલ સે હવન કરના ચાહિયે। હવન સમાપ્તિ પર પૂર્ણાહુતિ દેની ચાહિયે। પ્રાતઃ વસ્ત્ર, અલંકાર, આભૂષણ સે આચાર્ય કા અર્ચન કરના ચાહિએ। બ્રાહ્મણોં કા પૂજન કર ઉન્હેં દક્ષિણા દેની ચાહિએ।

જિન મંત્રોં સે ભગવાન શિવ કી "લક્ષપૂજા" કી હૈ, ઉન ચીજોં કો દાન કરના હોતા હૈ। સ્વર્ણ નિર્મિત ભગવાન શંકર કી મૂર્તિ કા અર્ચન કરેં। યદિ એક મહીને તક દીપ જલાયા હો તો ઉસકો દાન મેં દેના ચાહિયે। સમ્પૂર્ણ ઇચ્છાઓં કી સિદ્ધિ હેતુ સ્વર્ણ કી બત્તી, ચાઁદી કા નિર્મિત દીપ બનવાકર ઉસમેં ગૌ કા ઘી ભરકર દાન દેના ચાહિયે। બ્રાહ્મણોં કો ભોજન કરાકર દક્ષિણા દેં। ઇસ પ્રકાર જો મેરી અર્ચના કરતા હૈ મૈં ઉસપર સદૈવ પ્રસન્ન રહતા હૂઁ।

જો મનુષ્ય શ્રાવણ માસ મેં અપની પ્યારી વસ્તુ કા ત્યાગ કરતા હૈ ઔર વહ મુઝે અર્પણ કી જાતી હૈ તો હે મુને! ઉસ ફલ કો સુનો। ઇસ લોક મેં તથા પરલોક મેં વહ વસ્તુ લાખ ગુણા હોકર મિલતી હૈ। નિષ્કામ ભાવ સે ત્યાગને પર ઉત્તમ ગતિ કી પ્રાપ્તિ હોતી હૈ। જો ભક્ત મેરા રુદ્રી પાઠ કરતા હૈ વહ પ્રતિ અક્ષર કરોડ़ વર્ષ તક રુદ્રલોક મેં નિવાસ કરતા હૈ। પંચામૃત કે અભિષેક સે મોક્ષ કી પ્રાપ્તિ હોતી હૈ।

શ્રાવણ માસ મેં ધરતી પર સોને વાલે મનુષ્ય કો હાથી દાઁત સે બની હુઈ યા ચન્દન નિર્મિત, નવરત્ન સે જડ़ી હુઈ, મૃદુ, ગરુડ़ ચિહ્ન વાલી, રુઈ સે ભરી કપડ़ે કે રિજાઈ ઔર તકિયોં સે સમ્પન્ન શય્યા પ્રાપ્ત હોતી હૈ। વહ શય્યા ઉસે સુન્દર સ્ત્રી, અન્ન, રત્નોં સે વિભૂષિત મિલતી હૈ।

શ્રાવણ માસ મેં જો આદમી બ્રહ્મચર્ય કા પાલન કરતા હૈ ઉસકા વીર્ય અત્યધિક પુષ્ટ હો જાતા હૈ। તેજસ્વિતા, બલ, શરીર, દૃઢ़તા ઔર ધર્મ કાર્ય મેં સમસ્ત ઉપકારી ચીજેં ઉસે મિલ જાતી હૈં।

જો આદમી ઇસ માસ મેં મૌન વ્રત ધારણ કરતા હૈ વહ શ્રેષ્ઠ વક્તા હો જાતા હૈ। મૌન વ્રત દિન-રાત, દિન યા રાત યા ભોજન કે સમય રખા જા સકતા હૈ। મૌન વ્રત મેં યદિ મનુષ્ય ઘંટા તથા પુસ્તકેં દાન કરતા હૈ તો ઉસકો સબ શાસ્ત્રોં કી જાનકારી સ્વયં પ્રાપ્ત હો જાતી હૈ। વહ મૌન વ્રત કે પ્રભાવ સે બૃહસ્પતિ કે સમાન બુદ્ધિવાલા બન જાતા હૈ। મૌન વ્રત કરને વાલે મનુષ્ય કી કિસી સે કલહ નહીં હોતી।

॥ ઇતિ શ્રીસ્કન્દપુરાણે શ્રાવણમાહાત્મ્યે અધ્યાય ૩ સંપૂર્ણમ્ ॥

## શ્રાવણ માસના અન્ય મુખ્ય વ્રતો અને તહેવારો

[શ્રાવણ માસ (સંપૂર્ણ વિગતો) →](https://www.hinducalendar.today/gu/panchang/lunar-month/shravana/shravana-month)[શિવ સોમવાર વ્રત કથા →](https://www.hinducalendar.today/gu/vrat-katha/weekdays/somavara/shiva-somavara-vrat-katha)[શ્રાવણ શિવરાત્રિ મુહૂર્ત →](https://www.hinducalendar.today/gu/festivals/sawan/sawan-shivaratri-date-time)[મંગળા ગૌરી વ્રત કથા →](https://www.hinducalendar.today/gu/vrat-katha/mangala-gauri/mangala-gauri-vrat-katha)[નાગ પંચમી પૂજા વિધિ →](https://www.hinducalendar.today/gu/festivals/nag-panchami/nag-panchami-date-time)[રક્ષાબંધન મુહૂર્ત →](https://www.hinducalendar.today/gu/festivals/rakhi/info/rakhi)